Gotu kola, czyli wąkrota azjatycka (Centella asiatica), to niepozorna roślina o okrągłych liściach, od wieków obecna w medycynie ajurwedyjskiej i chińskiej jako środek „na mózg” i na skórę. Popularna anegdota mówi, że jedzą ją słonie, stąd skojarzenie z pamięcią jak u słonia – sprawdzamy, ile w tym prawdy.
W skrócie
- Metaanaliza badań klinicznych nie wykazała, by gotu kola poprawiała pamięć czy inne funkcje poznawcze bardziej niż placebo; zaobserwowano jedynie niewielki wpływ na czujność i nastrój.
- Najlepiej udokumentowane jest działanie na objawy przewlekłej niewydolności żylnej, ale badania były słabej jakości.
- Wyniki dotyczące gojenia ran są obiecujące, lecz pochodzą głównie z badań na zwierzętach i nielicznych badań klinicznych.
- Opisano rzadkie przypadki uszkodzenia wątroby po doustnym stosowaniu wąkroty.
- Brak dowodów, że gotu kola poprawia sen, leczy chorobę Alzheimera czy działa przeciwnowotworowo u ludzi.
Czym jest wąkrota azjatycka
Wąkrota to płożąca się roślina z rodziny selerowatych, rosnąca w wilgotnych, ciepłych rejonach Azji, Afryki i Australii. Mimo nazwy nie ma nic wspólnego z orzeszkami kola i nie zawiera kofeiny. W wielu krajach Azji jej liście je się jako warzywo, a w lecznictwie stosuje się ziele – w postaci naparu, wyciągów w tabletkach i kremów. Za aktywność rośliny odpowiadają głównie saponiny triterpenowe: azjatykozyd i madekasozyd oraz kwasy azjatykowy i madekasowy. Ich zawartość silnie zależy od miejsca uprawy i sposobu przetworzenia, co utrudnia porównywanie badań.
Pamięć i funkcje poznawcze
To właśnie wpływ na pamięć dał gotu koli sławę, ale badania kliniczne go nie potwierdzają. Przegląd systematyczny obejmujący jedenaście badań z randomizacją (pięć z samą wąkrotą i sześć z preparatami złożonymi) wykazał w metaanalizie brak istotnych różnic w porównaniu z placebo we wszystkich obszarach funkcji poznawczych.[1] Jedyne zaobserwowane efekty to nieco większa czujność i mniejsze uczucie złości godzinę po przyjęciu preparatu, a autorzy podkreślili różnice w dawkach i standaryzacji badanych produktów.[1] W żadnym z tych badań nie zgłoszono działań niepożądanych.[1]
Stara wersja tego tekstu przypisywała gotu koli także poprawę i wydłużenie snu, działanie przeciwdepresyjne, przeciwdrgawkowe oraz częściowe odwracanie utraty pamięci w chorobie Alzheimera. Takie efekty opisywano co najwyżej w badaniach na zwierzętach – nie ma badań klinicznych, które pozwalałyby polecać wąkrotę w tych celach. Jeśli zauważasz u siebie lub bliskiej osoby narastające problemy z pamięcią, potrzebna jest diagnostyka u lekarza, a nie suplement.
Żyły i krążenie w nogach
Najwięcej badań klinicznych dotyczy przewlekłej niewydolności żylnej, czyli uczucia ciężkich, obrzękniętych i bolących nóg. Przegląd systematyczny ośmiu badań wykazał, że wyciąg z wąkroty poprawiał parametry mikrokrążenia i zmniejszał obrzęk kostek, a w części badań także uczucie ciężkości nóg i ból.[2] Autorzy zastrzegli jednak, że większość badań była słabo opisana i obarczona niejasnym ryzykiem błędu, więc wnioski trzeba traktować ostrożnie.[2] Nagły obrzęk jednej nogi, zaczerwienienie i ból mogą świadczyć o zakrzepicy i wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.
Skóra i gojenie ran
Wąkrota od dawna jest składnikiem maści na rany i oparzenia oraz kosmetyków. Przegląd systematyczny badań klinicznych znalazł zaledwie cztery badania spełniające kryteria i uznał, że wąkrota może wspierać gojenie ran, m.in. przez pobudzanie tworzenia kolagenu i nowych naczyń krwionośnych, ale do pewnych wniosków potrzeba więcej badań.[3] Metaanaliza szesnastu badań na zwierzętach wykazała szybsze zamykanie się ran i więcej kolagenu w gojącej się tkance – to jednak badania przedkliniczne, które trzeba potwierdzić u ludzi.[4]
Wiele kremów na rozstępy zawiera wyciąg z wąkroty. Przegląd Cochrane preparatów stosowanych miejscowo w ciąży w zapobieganiu rozstępom nie znalazł dowodów wysokiej jakości, że którykolwiek z nich działa.[5] Podobnie wątłe są dowody w przypadku cellulitu.
Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki
Gotu kola jest zwykle dobrze tolerowana, ale nie jest całkowicie obojętna dla organizmu. Opisano przypadki trzech kobiet, u których po 20–60 dniach przyjmowania wąkroty doszło do zapalenia wątroby z żółtaczką; objawy ustąpiły po odstawieniu zioła, a u jednej pacjentki powróciły po ponownym jego przyjęciu.[6] Amerykańska baza LiverTox uznaje wąkrotę za ogólnie bezpieczną, ale wiąże ją z rzadkimi przypadkami ostrego uszkodzenia wątroby z żółtaczką.[7]
- Nie stosuj doustnych preparatów z wąkrotą przy chorobach wątroby ani razem z innymi preparatami obciążającymi wątrobę, w tym z alkoholem.
- Ciemny mocz, zażółcenie skóry lub białek oczu i świąd skóry to sygnał do odstawienia preparatu i kontaktu z lekarzem.
- Ze względu na brak badań bezpieczeństwa unikaj doustnej wąkroty w ciąży, w czasie karmienia piersią i u dzieci.
- Jeśli przyjmujesz leki uspokajające, nasenne lub inne leki stałe, skonsultuj suplementację z lekarzem lub farmaceutą.
- Dawki stosowane w badaniach różniły się znacznie, a produkty dostępne w sprzedaży mają różny skład – nie ma jednej sprawdzonej dawki „na pamięć”.
A słonie? Rzeczywiście chętnie jedzą różne rośliny, ale opinia o ich wyjątkowej pamięci nie ma nic wspólnego z wąkrotą. Dla pamięci człowieka lepiej udokumentowane są sen, aktywność fizyczna, dieta bogata w warzywa i kontakty z ludźmi.
