Naturalne antybiotyki – co naprawdę działa, a co jest mitem

Antybiotyki uratowały miliony ludzi, ale stosowane bez potrzeby nie pomagają, a mogą szkodzić. Wiele osób szuka więc „naturalnych antybiotyków” – czosnku, miodu, olejku z oregano czy srebra koloidalnego. Sprawdzamy, co z tego ma oparcie w badaniach, a co jest tylko obietnicą.

W skrócie

• Antybiotyki działają na bakterie, nie na wirusy – przy przeziębieniu nie skracają choroby, a zwiększają ryzyko działań niepożądanych.
• Oporność bakterii na antybiotyki to jeden z największych problemów zdrowotnych na świecie; nadużywanie leków ją napędza.
• Żaden produkt spożywczy ani zioło nie zastępuje antybiotyku przy zakażeniu bakteryjnym. Czosnek i jeżówka mają słabe dowody działania przy przeziębieniu.
• Najlepiej udokumentowany domowy środek to miód: łagodzi kaszel u dzieci po 1. roku życia, a opatrunki z miodem medycznym przyspieszają gojenie niektórych oparzeń.
• Srebra koloidalnego nie należy przyjmować doustnie – może powodować trwałe, sinoszare przebarwienie skóry (argyrię).

Kiedy antybiotyk pomaga, a kiedy nie

Antybiotyki to leki przeciwbakteryjne. Większość infekcji górnych dróg oddechowych – przeziębienie, katar, grypa – wywołują wirusy, na które antybiotyki nie działają. Przegląd Cochrane obejmujący badania z udziałem ponad tysiąca osób wykazał, że osoby z przeziębieniem przyjmujące antybiotyk nie zdrowiały szybciej niż te, które dostawały placebo^[1]. Dorośli leczeni antybiotykiem częściej mieli natomiast działania niepożądane, a autorzy nie zalecają rutynowego stosowania antybiotyków ani przy przeziębieniu, ani przy ropnym katarze trwającym krócej niż 10 dni^[1].

Nie oznacza to, że antybiotyki są złe. Przy bakteryjnym zapaleniu płuc, zakażeniu dróg moczowych, sepsie czy anginie paciorkowcowej są niezastąpione i nie mają naturalnego odpowiednika. Problem polega na przyjmowaniu ich „na wszelki wypadek” oraz na samodzielnym przerywaniu lub wydłużaniu kuracji. Co wiadomo o żurawinie w zapobieganiu nawrotom zakażeń dróg moczowych, opisujemy w osobnym artykule.

Dlaczego nadużywanie antybiotyków jest groźne

Każde zbędne użycie antybiotyku daje bakteriom okazję do wyselekcjonowania odpornych szczepów. Według analizy opublikowanej w „The Lancet” w 2019 roku oporność bakterii na antybiotyki bezpośrednio odpowiadała za około 1,27 mln zgonów na świecie, a była związana z blisko 5 mln zgonów^[2]. Wśród najgroźniejszych połączeń bakterii i leków wymieniono m.in. gronkowca złocistego opornego na metycylinę (MRSA) oraz oporne szczepy pałeczki okrężnicy i Klebsiella pneumoniae^[2].

Antybiotyki działają też na pożyteczne bakterie jelitowe, co bywa przyczyną biegunki i innych dolegliwości po kuracji. Dlatego decyzję o ich włączeniu powinien podejmować lekarz, a pacjent – przyjmować lek dokładnie tak, jak go przepisano.

Czosnek i jeżówka – słabe dowody

Allicyna, która powstaje po rozgnieceniu ząbka czosnku, w laboratorium hamuje wzrost wielu drobnoustrojów. Nie przekłada się to jednak automatycznie na leczenie infekcji u ludzi. Przegląd Cochrane dotyczący czosnku w przeziębieniu znalazł tylko jedno badanie spełniające kryteria: osoby przyjmujące przez 12 tygodni suplement z czosnkiem zgłaszały mniej przeziębień niż grupa placebo, ale czas powrotu do zdrowia był podobny^[3]. Autorzy podsumowują, że dowody są niewystarczające, a deklaracje skuteczności opierają się głównie na badaniach słabej jakości^[3].

Podobnie jest z jeżówką purpurową (Echinacea). Wbrew obiegowym opiniom nie ma dowodów, że to zioło zwalcza groźne bakterie, takie jak gronkowiec, w organizmie chorego. W przeglądzie 24 badań z udziałem ponad 4600 osób preparaty z jeżówki nie skracały przeziębienia w przekonujący sposób; w zapobieganiu możliwy jest co najwyżej słaby efekt o wątpliwym znaczeniu klinicznym^[4]. Preparaty z jeżówki bardzo różnią się składem, co utrudnia porównania^[4].

Oregano i tymianek – głównie badania laboratoryjne

Olejki z oregano i tymianku zawierają karwakrol i tymol – związki, które w badaniach laboratoryjnych działają przeciwbakteryjnie i przeciwgrzybiczo, także wobec niektórych szczepów opornych na leki^[5]. To jednak wyniki badań wstępnych, głównie w probówce, a nie dowód, że kapsułka z olejkiem wyleczy zapalenie zatok czy grypę. Brakuje dobrych badań klinicznych, które pokazałyby skuteczność i bezpieczne dawki u ludzi. Twierdzenie, że olejek z oregano „zabija złe bakterie, nie ruszając dobrych”, nie ma oparcia w badaniach.

Stężone olejki eteryczne mogą podrażniać skórę i błony śluzowe; nie powinno się ich podawać małym dzieciom ani stosować w ciąży bez konsultacji z lekarzem. Jako przyprawy oregano i tymianek są oczywiście bezpieczne.

Miód – najlepiej zbadany domowy środek

Miód nie „unicestwia wszelkich bakterii”, ale ma kilka dobrze opisanych zastosowań. Przegląd Cochrane wykazał, że u dzieci z ostrym kaszlem miód prawdopodobnie łagodzi kaszel lepiej niż brak leczenia czy placebo i podobnie jak popularny lek przeciwkaszlowy dekstrometorfan^[6]. Badania obejmowały dzieci od 12. miesiąca życia, a większość z nich dostawała miód tylko przez jedną noc^[6]. Niemowlętom przed ukończeniem roku miodu się nie podaje.

Drugie zastosowanie to opatrunki z miodem. Według przeglądu Cochrane opatrunki miodowe goją oparzenia częściowej grubości skóry szybciej niż opatrunki konwencjonalne, a zakażone rany pooperacyjne szybciej niż przemywanie antyseptykami i gaza^[7]. Przy innych ranach, np. owrzodzeniach żylnych i stopie cukrzycowej, dowody są słabej jakości^[7]. Chodzi o jałowy miód medyczny stosowany pod kontrolą personelu medycznego, a nie o miód ze słoika nakładany w domu na przewlekłą ranę. Długo niegojąca się rana wymaga diagnostyki i leczenia u lekarza.

Srebro koloidalne – lepiej unikać

Srebro działa przeciwbakteryjnie i jest wykorzystywane w niektórych specjalistycznych opatrunkach. Picie srebra koloidalnego to jednak zupełnie inna sprawa. Przewlekła ekspozycja na sole srebra może wywołać argyrię – szaroniebieskie przebarwienie skóry^[8]. Zmiana ta zwykle jest trwała. Brakuje rzetelnych badań, które pokazywałyby, że doustne srebro leczy infekcje, a sprzedawane preparaty nie są lekami.

Jak rozsądnie podejść do infekcji

• Przy przeziębieniu postaw na odpoczynek, picie płynów i leczenie objawowe; antybiotyk nie skróci infekcji wirusowej^[1].
• Gdy lekarz przepisze antybiotyk, przyjmuj go zgodnie z zaleceniem i nie zostawiaj resztek „na później”.
• Miód, czosnek czy herbata z tymiankiem mogą być przyjemnym dodatkiem, ale nie zastępują leczenia zakażeń bakteryjnych.
• Zgłoś się do lekarza przy wysokiej gorączce trwającej kilka dni, duszności, bólu w klatce piersiowej czy objawach odwodnienia, a u małych dzieci także przy apatii lub odmowie picia.
• Jeśli przyjmujesz leki przeciwzakrzepowe, poinformuj lekarza o stosowaniu suplementów z czosnkiem.