Antybiotyki to jedno z największych osiągnięć medycyny – zakażenia, które jeszcze sto lat temu często kończyły się śmiercią, dziś zwykle udaje się wyleczyć. Jednocześnie są lekami nadużywanymi: trafiają do pacjentów z przeziębieniem czy grypą, przy których nie mogą pomóc. Wyjaśniamy, kiedy antybiotyk jest potrzebny, a kiedy przynosi więcej szkody niż pożytku.
W skrócie
- Antybiotyki działają na bakterie, nie na wirusy – nie leczą przeziębienia, grypy ani większości infekcji gardła i zatok.
- Przy przeziębieniu antybiotyk nie przyspiesza wyzdrowienia, a u dorosłych zwiększa ryzyko działań niepożądanych.
- Antybiotyki zaburzają mikrobiotę jelitową; u zdrowych osób w dużej mierze się ona odbudowuje, ale niektóre zmiany mogą się utrzymywać miesiącami.
- Nadużywanie antybiotyków napędza oporność bakterii, która już teraz odpowiada za ponad milion zgonów rocznie na świecie.
- Gdy antybiotyk jest potrzebny, trzeba go przyjmować zgodnie z zaleceniem lekarza – nie odkładać leczenia na później ani nie zastępować go domowymi sposobami.
Czym są antybiotyki
Pierwsze antybiotyki były substancjami wytwarzanymi przez mikroorganizmy – pleśnie i bakterie – do walki z konkurencją. Przełomem było odkrycie penicyliny przez Aleksandra Fleminga w 1928 roku i jej wprowadzenie do leczenia w latach 40. Dziś wiele antybiotyków powstaje w sposób półsyntetyczny lub syntetyczny. Działają one wybiórczo na struktury i procesy charakterystyczne dla bakterii, np. budowę ściany komórkowej czy syntezę białek. Wirusy nie mają tych struktur, dlatego antybiotyki są wobec nich bezradne.
Antybiotyk przy przeziębieniu i infekcjach dziecięcych
Przeziębienia wywołują wirusy, a mimo to antybiotyki wciąż są w takich sytuacjach przepisywane – często „na wszelki wypadek”, by zapobiec nadkażeniu bakteryjnemu. Przegląd Cochrane nie wykazał, by osoby z przeziębieniem przyjmujące antybiotyk zdrowiały szybciej niż te, które dostawały placebo; nie pomagał on też przy ropnym katarze trwającym krócej niż 10 dni[1]. U dorosłych antybiotyk podany przy przeziębieniu istotnie zwiększał natomiast ryzyko działań niepożądanych[1].
Inny przykład to zapalenie ucha środkowego u dzieci. Przegląd Cochrane pokazał, że antybiotyki nie zmniejszają bólu po 24 godzinach i tylko nieznacznie łagodzą go w kolejnych dniach, a u co czternastego leczonego dziecka powodują wymioty, biegunkę lub wysypkę[2]. W krajach wysoko rozwiniętych większość takich infekcji ustępuje samoistnie bez powikłań, dlatego przy łagodnym przebiegu często zaleca się obserwację i leki przeciwbólowe[2]. Decyzję o tym, czy dziecko potrzebuje antybiotyku, zawsze podejmuje lekarz po zbadaniu – czasem jest on niezbędny, np. u najmłodszych niemowląt, przy ciężkim przebiegu czy podejrzeniu zapalenia płuc.
Działania niepożądane
Jak każdy lek, antybiotyk może szkodzić. W badaniu obejmującym prawie 1500 dorosłych pacjentów szpitala co piąty doświadczył co najmniej jednego działania niepożądanego związanego z antybiotykiem; najczęściej dotyczyły one przewodu pokarmowego, nerek i krwi[3]. Co ważne, działania niepożądane występowały też u osób, które dostały antybiotyk bez wyraźnej potrzeby, a każde dodatkowe 10 dni terapii zwiększało ich ryzyko[3]. Niektóre grupy antybiotyków mają też specyficzne działania toksyczne, dlatego lekarz dobiera lek do rodzaju zakażenia, wieku, chorób współistniejących i innych przyjmowanych leków.
Odrębnym problemem są alergie. Około 10% Amerykanów deklaruje uczulenie na penicylinę, ale rzeczywista, istotna klinicznie nadwrażliwość występuje rzadko – u mniej niż 5% z nich[4]. Błędna etykieta „uczulony na penicylinę” prowadzi do stosowania antybiotyków o szerszym spektrum, co zwiększa ryzyko oporności bakterii i zakażenia Clostridioides difficile[4]. Jeśli masz w dokumentacji taką informację, ale nie wiesz, skąd się wzięła, warto porozmawiać z lekarzem o jej weryfikacji.
Antybiotyki a mikrobiota jelitowa
Antybiotyki nie odróżniają bakterii chorobotwórczych od pożytecznych mieszkańców jelit. W badaniu, w którym zdrowi mężczyźni przez 4 dni przyjmowali zestaw trzech silnych antybiotyków, w jelitach ubyło m.in. bifidobakterii i bakterii wytwarzających maślan, a namnożyły się bakterie potencjalnie chorobotwórcze[5]. Mikrobiota wróciła do składu zbliżonego do wyjściowego w ciągu około 1,5 miesiąca, ale 9 gatunków obecnych wcześniej u wszystkich uczestników u większości z nich wciąż nie dało się wykryć po pół roku[5].
Najczęstszym odczuwalnym skutkiem jest biegunka poantybiotykowa. Przegląd Cochrane badań u dzieci wykazał, że probiotyki przyjmowane razem z antybiotykiem zmniejszają jej ryzyko z 19% do 8%, a najlepsze efekty dawały wyższe dawki, np. Lactobacillus rhamnosus lub Saccharomyces boulardii[6]. U dzieci ciężko chorych lub z obniżoną odpornością opisywano jednak poważne powikłania po probiotykach, dlatego ich stosowanie warto skonsultować z lekarzem[6].
Oporność na antybiotyki
Każde użycie antybiotyku sprzyja przetrwaniu bakterii, które są na niego odporne. Im częściej i mniej rozważnie stosujemy te leki – u ludzi i zwierząt – tym szybciej szerzą się szczepy, na które przestają działać. Według szacunków opublikowanych w „The Lancet” w 2019 roku oporność bakterii była bezpośrednią przyczyną około 1,27 mln zgonów na świecie i wiązała się z blisko 5 mln zgonów[7]. Autorzy uznali ją za jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie[7]. To problem, który dotyczy każdego: zakażenie opornymi bakteriami może się zdarzyć także u osoby, która sama rzadko przyjmuje antybiotyki.
Jak rozsądnie korzystać z antybiotyków
- Nie naciskaj na antybiotyk przy przeziębieniu, grypie czy zwykłym kaszlu. Zapytaj lekarza, czy infekcja jest bakteryjna i czego się spodziewać w kolejnych dniach.
- Przyjmuj lek dokładnie tak, jak zalecił lekarz – w odpowiednich odstępach i przez wskazany czas. Nie zmieniaj dawek na własną rękę.
- Nie używaj resztek antybiotyku z poprzedniej kuracji i nie dawaj go innym osobom. Niewykorzystane leki oddaj do apteki.
- Zgłoś lekarzowi wcześniejsze reakcje alergiczne, przyjmowane leki, ciążę lub karmienie piersią.
- Nie zastępuj antybiotyku „naturalnymi antybiotykami”, gdy lekarz rozpoznał poważne zakażenie bakteryjne, np. zapalenie płuc, zakażenie układu moczowego z gorączką czy anginę paciorkowcową. Domowe sposoby mogą łagodzić objawy przeziębienia, ale nie leczą zakażeń bakteryjnych.
- Pilnie zgłoś się do lekarza, jeśli podczas leczenia pojawi się duszność, obrzęk twarzy, rozległa wysypka albo silna, wodnista biegunka.
