Kleszcze kojarzą się głównie z boreliozą, ale przenoszą też wirusa kleszczowego zapalenia mózgu (KZM). To choroba, której nie da się leczyć przyczynowo, za to można jej skutecznie zapobiegać. Poniżej wyjaśniamy, jak przebiega, kogo dotyczy i jak się chronić.
W skrócie
- KZM wywołuje flawiwirus przenoszony głównie przez ukłucie kleszcza, rzadziej przez surowe mleko i jego przetwory.
- Choroba często przebiega dwufazowo; u wielu osób po fazie neurologicznej utrzymują się długotrwałe dolegliwości.
- Nie ma leku działającego na wirusa – leczenie jest objawowe, a główną metodą ochrony jest szczepienie.
- Szczepionka ma w badaniach terenowych bardzo wysoką skuteczność, ale nie chroni przed boreliozą.
- Repelenty, odpowiednia odzież i oglądanie skóry po spacerze to rozsądne uzupełnienie, choć dowody na ich skuteczność są mniej jednoznaczne.
Kleszcze i wirus KZM
Kleszcze to pajęczaki z grupy roztoczy. W Polsce najczęściej spotykamy kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus), który żyje nie tylko w lasach, ale też na łąkach, w parkach i ogrodach. Czatuje zwykle na niskiej roślinności, skąd przechodzi na przechodzące zwierzęta lub ludzi – człowiek jest dla niego przypadkowym żywicielem. W Europie Środkowej zachorowania na KZM występują głównie w okresie największej aktywności kleszczy, mniej więcej od kwietnia do listopada[1].
Wirus KZM należy do flawiwirusów. Do zakażenia dochodzi przede wszystkim przez ukłucie zakażonego kleszcza, znacznie rzadziej przez spożycie zakażonego mleka lub drogą aerozolową[2]. Liczba zachorowań w Europie i Azji od kilkudziesięciu lat rośnie, a co roku notuje się 10–15 tysięcy przypadków[2]. Według przeglądu w The Lancet przyczyniają się do tego zmiany klimatu i sposób spędzania wolnego czasu, które narażają więcej osób na kontakt z kleszczami[3].
KZM w Polsce
KZM jest w Polsce najczęstszą wirusową infekcją ośrodkowego układu nerwowego. W latach 2008–2020 zgłoszono do nadzoru epidemiologicznego ponad 3000 przypadków, ale hospitalizacji z tego powodu było wyraźnie więcej, co wskazuje, że część zachorowań nie trafia do statystyk[4]. Najwięcej przypadków rejestruje się w północno-wschodniej Polsce, gdzie badania w kierunku KZM wykonuje się najczęściej; w innych regionach choroba może być niedodiagnozowana[4]. Ryzyko dotyczy więc nie tylko leśników i rolników, ale każdego, kto spędza czas na zielonych terenach.
Jak przebiega choroba
Typowy jest przebieg dwufazowy. Po krótkim okresie wylęgania pojawiają się niecharakterystyczne objawy grypopodobne: gorączka, zmęczenie, bóle mięśni i głowy. Następnie przez 2–7 dni chory czuje się lepiej, po czym u ponad połowy pacjentów rozwija się faza neurologiczna[2]. Jej obraz waha się od łagodnego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych po ciężkie zapalenie mózgu i rdzenia z niedowładami[1]. Ciężkość choroby rośnie z wiekiem, a u dorosłych mniej więcej połowa chorych rozwija zapalenie mózgu[1, 3].
Śmiertelność w Europie jest niska – około 1% potwierdzonych przypadków, zależnie od podtypu wirusa[2]. Problemem są natomiast skutki odległe. U 40–50% chorych rozwija się tzw. zespół pozapalny, czyli długotrwałe dolegliwości, takie jak zaburzenia koncentracji i pamięci, bóle głowy czy męczliwość, które istotnie obniżają jakość życia[2]. Nie ma leku działającego bezpośrednio na wirusa – leczenie polega na łagodzeniu objawów i rehabilitacji[1, 2].
Surowe mleko – mniej znana droga zakażenia
Wirus może przenikać do mleka zakażonych kóz, owiec i krów. Spożycie niepasteryzowanego mleka i wytwarzanych z niego serów jest uznawane za istotny czynnik, który przyczynia się do wzrostu liczby zachorowań w Europie[5]. Jeśli kupujesz mleko lub sery bezpośrednio od rolnika w rejonie występowania KZM, wybieraj produkty pasteryzowane albo mleko przegotuj.
Szczepienie – najskuteczniejsza ochrona
Ponieważ KZM nie da się leczyć przyczynowo, szczepienie jest podstawową metodą zapobiegania[1, 3]. Dobrze pokazują to dane z Austrii, gdzie szczepi się większość populacji. W analizie wszystkich hospitalizacji z powodu KZM w latach 2000–2018 skuteczność szczepienia w warunkach rzeczywistych była wysoka we wszystkich grupach wieku, np. u dzieci około 95% wobec łagodnej i około 83% wobec ciężkiej postaci choroby[6]. Szczepienie wymaga kilku dawek podstawowych i dawek przypominających – schemat dobierze lekarz. Warto je rozważyć szczególnie wtedy, gdy mieszkasz w rejonie endemicznym, pracujesz w lesie lub często wypoczywasz na łonie natury. Pamiętaj, że szczepionka przeciw KZM nie chroni przed boreliozą ani innymi chorobami odkleszczowymi. O popularnym przekonaniu, że na boreliozę pomaga napar z czystka, piszemy w artykule o czystku.
Jak ograniczyć ryzyko ukłucia
Na wycieczki do lasu i na łąki zakładaj długie spodnie i jasne ubrania, na których łatwiej zauważyć kleszcza. Za najprostsze i skuteczne metody ochrony uważa się odzież ochronną i repelenty: na skórę stosuje się preparaty z DEET, ikarydyną (pikarydyną) lub IR3535, a odzież można zabezpieczyć permetryną[7]. Zaleca się też oglądanie całego ciała po powrocie, prysznic i szybkie usuwanie wbitych kleszczy, choć badania epidemiologiczne nad skutecznością poszczególnych metod dają niejednoznaczne wyniki i żadna z nich nie okazała się wyraźnie najlepsza[8]. Dlatego najlepiej łączyć kilka sposobów.
Wbitego kleszcza usuń jak najszybciej pęsetą, chwytając go tuż przy skórze i wyciągając zdecydowanym ruchem. Nie smaruj go tłuszczem ani alkoholem. Miejsce ukłucia zdezynfekuj i obserwuj przez kilka tygodni. Jeśli pojawi się gorączka, silny ból głowy, sztywność karku, zaburzenia świadomości albo rumień wokół miejsca ukłucia, skontaktuj się z lekarzem i powiedz o kontakcie z kleszczem. Repelenty u małych dzieci i kobiet w ciąży stosuj zgodnie z ulotką, a w razie wątpliwości zapytaj farmaceutę.