Osteoporoza – przyczyny, objawy, diagnostyka i profilaktyka

Osteoporoza to choroba, w której kości tracą gęstość i jakość mikrostruktury, przez co łamią się przy urazach, które zdrowa kość by wytrzymała. Przez lata nie daje objawów, dlatego tak ważne jest poznanie czynników ryzyka i wczesna diagnostyka.

W skrócie

• Złamania osteoporotyczne stają się częste u kobiet po 55. roku życia i u mężczyzn po 65. roku życia^[1].
• Rozpoznanie opiera się na densytometrii (DXA) – osteoporozę stwierdza się przy wskaźniku T-score −2,5 lub niższym^[2].
• Palenie tytoniu i picie więcej niż 2 jednostek alkoholu dziennie zwiększają ryzyko złamań niezależnie od gęstości kości^{[3, 4]}.
• Ćwiczenia, zwłaszcza siłowe, w niewielkim stopniu poprawiają gęstość kości u kobiet po menopauzie^[5].
• Suplementy wapnia i witaminy D nie są lekiem na osteoporozę – u większości osób ich wpływ na ryzyko złamań jest mały^{[6, 7]}.

Czym jest osteoporoza

Nazwa pochodzi od greckich słów oznaczających „porowatą kość”. Kość jest tkanką żywą: przez całe życie część jej masy jest rozkładana, a część odbudowywana. Po osiągnięciu szczytowej masy kostnej (około 30. roku życia) bilans stopniowo staje się ujemny, a u kobiet po menopauzie, gdy spada poziom estrogenów, utrata kości wyraźnie przyspiesza. Gdy masa i jakość kości obniżą się na tyle, że rośnie podatność na złamania, mówimy o osteoporozie.

Choroba dotyczy głównie kobiet, ale nie wyłącznie. Złamania z powodu osteoporozy stają się coraz częstsze u kobiet po 55. roku życia i u mężczyzn po 65. roku życia, a ich skutkiem jest niepełnosprawność, zwiększona śmiertelność i duże koszty leczenia^[1]. Mężczyźni mają zwykle większą masę kostną, więc choroba ujawnia się u nich później, co nie znaczy, że można ją lekceważyć.

Przyczyny i czynniki ryzyka

Osteoporoza pierwotna wiąże się z wiekiem i menopauzą. Osteoporoza wtórna jest skutkiem innych chorób lub leków – może dotyczyć osób w każdym wieku. Do najważniejszych czynników, które zwiększają ryzyko złamania niezależnie od wyniku densytometrii, należą: wiek, przebyte złamanie przy niewielkim urazie, wczesna menopauza, złamanie szyjki kości udowej u rodzica oraz przyjmowanie doustnych glikokortykosteroidów^[2].

Inne istotne czynniki to:

• Palenie tytoniu – w analizie danych prawie 60 tysięcy osób obecne palenie wiązało się z ok. 25% wyższym ryzykiem jakiegokolwiek złamania i z ponad 80% wyższym ryzykiem złamania biodra^[3].
• Alkohol – przy spożyciu do 2 jednostek dziennie nie obserwowano wzrostu ryzyka, ale powyżej tego progu ryzyko złamania biodra rosło o ok. 68%^[4].
• Niska masa ciała i mała aktywność fizyczna – kość potrzebuje obciążeń mechanicznych, a długotrwały bezruch sprzyja jej utracie^[5].
• Choroby przewlekłe – m.in. zaburzenia hormonalne (nadczynność przytarczyc i tarczycy), choroby zapalne jelit, celiakia, reumatoidalne zapalenie stawów, przewlekła choroba nerek oraz niektóre leki, np. przeciwpadaczkowe i hamujące hormony płciowe.

Objawy – dlaczego osteoporoza jest „cicha”

Sama utrata masy kostnej nie boli. Pierwszym sygnałem często jest złamanie po upadku z wysokości własnego ciała – typowo nadgarstka, kręgosłupa, kości ramiennej lub szyjki kości udowej. Złamania kręgów mogą przebiegać bez wyraźnego urazu i bez silnego bólu. Ich śladem bywają:

• zmniejszenie wzrostu o kilka centymetrów,
• pogłębiające się zaokrąglenie pleców (tzw. garb),
• nagły, ostry ból pleców po niewielkim wysiłku, np. podniesieniu zakupów.

Nowy, nieustępujący ból pleców u osoby starszej, a także utrata wzrostu, to powody, by porozmawiać z lekarzem o diagnostyce.

Jak rozpoznaje się osteoporozę

Podstawowym badaniem jest densytometria metodą DXA, wykonywana najczęściej w okolicy biodra i odcinka lędźwiowego kręgosłupa. Wynik podaje się jako T-score, czyli odchylenie od średniej gęstości kości młodych, zdrowych kobiet. Według kryteriów WHO osteoporozę rozpoznaje się przy T-score równym −2,5 lub niższym, a ciężką osteoporozę – gdy dodatkowo doszło do złamania niskoenergetycznego^[2]. Wartości między −1 a −2,5 określa się jako osteopenię.

Sama densytometria nie mówi jednak wszystkiego. Lekarze coraz częściej szacują 10-letnie prawdopodobieństwo złamania za pomocą kalkulatorów (np. FRAX), które łączą wynik badania z czynnikami klinicznymi^{[1, 2]}. Przy obniżonej gęstości kości zleca się zwykle badania krwi (m.in. wapń, fosfor, witamina D, parathormon, funkcja nerek i tarczycy), aby wykluczyć przyczyny wtórne. U osób z wysokim ryzykiem złamań skuteczne są leki, np. bisfosfoniany lub denosumab, a w przypadkach bardzo wysokiego ryzyka – leki anaboliczne^[1]. Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.

Dieta, suplementy i ruch – co ma znaczenie

Wapń i witamina D. Organizm potrzebuje obu składników do prawidłowej mineralizacji kości, a ich niedobory warto wyrównać. Dowody na to, że suplementy zapobiegają złamaniom u osób bez niedoborów, są jednak skromne. W metaanalizie badań klinicznych sama witamina D nie zmniejszała ryzyka złamań, a połączenie witaminy D z wapniem obniżało je o ok. 6%^[6]. Najnowszy przegląd obejmujący 69 badań i ponad 150 tysięcy uczestników ocenił, że suplementacja wapniem, witaminą D lub obydwoma daje niewielką lub żadną korzyść klinicznie istotną w zapobieganiu złamaniom i upadkom^[7]. Z kolei większe spożycie wapnia z dietą nie wiązało się w badaniach obserwacyjnych z mniejszą liczbą złamań^[8]. Nie oznacza to, że wapń jest zbędny – raczej to, że jego nadmiar nie zastąpi leczenia, a dieta powinna po prostu pokrywać zapotrzebowanie (nabiał, sardynki z ośćmi, tofu z wapniem, warzywa kapustne, rośliny strączkowe).

Inne składniki. Magnez, witamina K, witamina C i białko są potrzebne do budowy kości, ale nie ma przekonujących dowodów, że suplementy krzemu, boru, manganu czy kwasu alfa-liponowego chronią przed złamaniami u ludzi. Badania nad kwasem alfa-liponowym prowadzono głównie na zwierzętach.

Aktywność fizyczna. Przegląd Cochrane obejmujący 43 badania wykazał, że ćwiczenia w niewielkim, ale potencjalnie istotnym stopniu poprawiają gęstość kości u kobiet po menopauzie. Najlepsze efekty dla szyjki kości udowej dawał progresywny trening siłowy nóg, a dla kręgosłupa – programy łączące różne formy ruchu^[5]. Ćwiczenia równowagi zmniejszają też ryzyko upadków, które są bezpośrednią przyczyną większości złamań.

Praktyczne wskazówki

• Rzuć palenie i ogranicz alkohol do niewielkich ilości^{[3, 4]}.
• Ćwicz regularnie – trening siłowy, marsz i ćwiczenia równowagi. Przy rozpoznanej osteoporozie dobierz program z fizjoterapeutą.
• Dbaj o dietę zawierającą wapń, białko oraz o odpowiedni poziom witaminy D, szczególnie zimą.
• Usuń z domu przeszkody sprzyjające upadkom (śliskie dywaniki, kable), zadbaj o dobre oświetlenie i wzrok.
• Jeśli przyjmujesz przewlekle glikokortykosteroidy, masz za sobą wczesną menopauzę albo złamanie po drobnym urazie, zapytaj lekarza o densytometrię.
• Leków na osteoporozę nie zastąpią suplementy ani dieta. Jeśli lekarz zalecił leczenie, nie przerywaj go na własną rękę.