Olej z wątroby rekina od dawna ma opinię środka wzmacniającego odporność, a nawet wspierającego leczenie nowotworów. Jego główne składniki – alkiloglicerole i skwalen – rzeczywiście są ciekawe biologicznie. Badań na ludziach jest jednak mało i są niewielkie.
W skrócie
- Olej z wątroby rekina to bogate źródło alkilogliceroli i skwalenu; kwasów omega-3 zawiera stosunkowo niewiele.
- Działanie na odporność i nowotwory opisano głównie w badaniach na komórkach i zwierzętach, a wyniki u ludzi są niespójne i wstępne.
- W małych badaniach z udziałem osób z otyłością suplementacja obniżała niektóre wskaźniki stanu zapalnego i tłuszczy we krwi, ale to badania krótkie, obejmujące kilkanaście–kilkadziesiąt osób.
- Skwalen jest naturalnym składnikiem ludzkiego łoju skórnego, a w diecie jego dobrym źródłem jest oliwa z oliwek.
- Olej z wątroby rekina nie zastępuje leczenia nowotworów ani infekcji; preparaty mogą zawierać zanieczyszczenia środowiskowe.
Co jest w oleju z wątroby rekina
Rekiny głębinowe nie mają pęcherza pławnego, a ich ogromna, bogata w tłuszcz wątroba pomaga im utrzymać się w toni wodnej. Olej z tej wątroby różni się od zwykłego tranu z dorsza. Zawiera dużo dwóch rzadkich grup lipidów: alkilogliceroli i skwalenu.
Alkiloglicerole to lipidy eterowe. W organizmie mogą być przekształcane w plazmalogeny – fosfolipidy budujące błony komórkowe, których obniżony poziom obserwuje się m.in. w chorobach metabolicznych[1]. W niewielkich ilościach występują też naturalnie w ludzkim organizmie i w mleku kobiecym.
Skwalen to węglowodór, z którego organizm syntetyzuje cholesterol i hormony steroidowe. Duże ilości zawiera olej z wątroby rekina, mniejsze niektóre oleje roślinne, a u człowieka stanowi ok. 13% łoju skórnego[2].
Tradycja a badania nad odpornością
Skandynawscy rybacy stosowali olej z wątroby rekina na rany, przeziębienia czy nowotwory. Częściowo wynikało to z przekonania, że rekiny rzadko chorują na raka i dobrze opierają się zakażeniom[3]. To ostatnie przekonanie jest zresztą mitem – nowotwory u rekinów są opisywane. Alkiloglicerole badano jako środki przeciwnowotworowe, jako ochronę przed skutkami ubocznymi radioterapii i jako sposób na pobudzenie układu odpornościowego[3]. Część tych badań pochodzi jednak sprzed kilkudziesięciu lat i nie spełnia współczesnych standardów.
Przegląd z 2026 roku zebrał 16 badań na ludziach i zwierzętach dotyczących wpływu oleju z wątroby rekina na odporność i stan zapalny. Autorzy stwierdzili, że wpływ na układ odpornościowy zależy od sytuacji (stan zapalny, nowotwór, infekcja), a wyniki są niespójne. Ocenili dowody jako obiecujące, ale wstępne, i podkreślili potrzebę rzetelnych, standaryzowanych badań klinicznych[4]. Twierdzenie, że olej z wątroby rekina „znacznie poprawia odporność”, nie ma więc solidnego oparcia.
Co wiadomo z badań na ludziach
Najlepiej opisane są krótkie badania kontrolowane z udziałem osób z otyłością. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 10 mężczyzn z nadwagą lub otyłością przez 3 tygodnie przyjmowało 4 g oczyszczonego oleju z wątroby rekina dziennie albo placebo[1]. Suplementacja zwiększyła poziom plazmalogenów we krwi oraz obniżyła stężenie wolnego cholesterolu, trójglicerydów i białka C-reaktywnego, markera stanu zapalnego[1]. W innym pilotażowym badaniu 26 osób z otyłością przyjmowało przez 3 tygodnie preparaty z alkiloglicerolami; obniżył się u nich poziom cholesterolu i niektórych białek związanych ze stanem zapalnym, bez działań niepożądanych[5].
To ciekawe sygnały, ale z bardzo małych i krótkich badań, mierzących wskaźniki laboratoryjne, a nie choroby. Nie wiadomo, czy przekładają się na mniejsze ryzyko zawału czy cukrzycy.
Skwalen, oliwa i nowotwory
Działanie przeciwnowotworowe, przeciwutleniające i nawilżające skwalenu opisano dotąd w badaniach na zwierzętach i w laboratorium[2]. Popularne zdanie o krajach śródziemnomorskich wywodzi się z hipotezy z lat 90. Zakładała ona, że to właśnie wysoka zawartość skwalenu w oliwie z oliwek tłumaczy, dlaczego jej spożycie nie zwiększa ryzyka niektórych nowotworów, a nawet je nieco zmniejsza[6]. Była to jednak hipoteza robocza oparta na badaniach na zwierzętach i obserwacjach populacyjnych, a nie dowód, że skwalen chroni przed rakiem[6]. Oliwa z oliwek zawiera zresztą wiele innych korzystnych składników, a dieta śródziemnomorska to cały styl odżywiania.
Jeśli zależy ci na skwalenie w diecie, oliwa z oliwek jest jego dobrym i sprawdzonym kulinarnie źródłem – bez potrzeby sięgania po suplementy.
Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki
- Nie zastępuje leczenia. Przy nowotworach, nawracających infekcjach czy osłabionej odporności nie ma dowodów, że olej z wątroby rekina poprawia wyniki leczenia. Każdy suplement przyjmowany w trakcie chemio- lub radioterapii omów z onkologiem.
- Zanieczyszczenia. W badaniu suplementów z oleju z wątroby rekina z Japonii wykryto polichlorowane bifenyle (PCB) i bromowane środki zmniejszające palność. Najwięcej zawierały oleje z rekinów głębinowych[7]. Z kolei zawartość rtęci w preparatach z polskiego rynku była niska i nie przekraczała norm[8].
- Ciąża, karmienie, dzieci. Brak badań potwierdzających bezpieczeństwo, więc w tych grupach lepiej z suplementacji zrezygnować.
- Choroby wątroby i leki. Osoby z chorobami wątroby lub przyjmujące leki na stałe powinny skonsultować suplementację z lekarzem, bo danych o bezpieczeństwie i interakcjach jest niewiele.
- Ekologia. Wiele gatunków rekinów głębinowych, z których pozyskuje się olej i skwalen, rośnie i rozmnaża się bardzo wolno, a połowy zagrażają ich populacjom. To kolejny argument za roślinnymi źródłami skwalenu.
Jeśli szukasz kwasów omega-3, olej z wątroby rekina nie jest najlepszym wyborem – lepiej sprawdzają się tłuste ryby morskie lub tran.
