Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum), zwany też zielem świętojańskim, to jedno z najlepiej przebadanych ziół stosowanych przy obniżonym nastroju. Jednocześnie należy do roślin, które najczęściej wchodzą w groźne interakcje z lekami. Obie te rzeczy trzeba znać, zanim sięgnie się po preparat z dziurawcem.
W skrócie
- Standaryzowane wyciągi z dziurawca w badaniach klinicznych działały lepiej niż placebo i porównywalnie ze standardowymi lekami przeciwdepresyjnymi w depresji łagodnej i umiarkowanej.
- Badania trwały zwykle od 4 do 12 tygodni; brakuje danych o długotrwałym stosowaniu i o depresji ciężkiej.
- Dziurawiec przyspiesza rozkład wielu leków i może osłabiać działanie m.in. antykoncepcji hormonalnej, warfaryny, nowszych leków przeciwkrzepliwych, leków po przeszczepach i leków na HIV.
- Łączenie dziurawca z lekami przeciwdepresyjnymi z grupy SSRI grozi zespołem serotoninowym.
- Depresję trzeba leczyć pod opieką lekarza – dziurawiec nie jest „bezpieczną herbatką” do samodzielnego stosowania.
Co zawiera dziurawiec
Ziele dziurawca zawiera m.in. hiperycynę i pseudohiperycynę, hiperforynę oraz flawonoidy. Hiperforyna hamuje wychwyt zwrotny kilku neuroprzekaźników, w tym serotoniny, i uważa się, że w dużej mierze odpowiada za działanie przeciwdepresyjne[1]. Ta sama substancja jest też głównym podejrzanym w przypadku większości opisanych interakcji z lekami[1].
Ma to znaczenie praktyczne: w badaniach klinicznych stosowano standaryzowane wyciągi w tabletkach lub kapsułkach, a nie napary. Zwykła herbatka z dziurawca zawiera inne ilości substancji czynnych, więc wyników badań nie można na nią przenosić. Tradycyjnie napar z dziurawca pije się przy niestrawności, ale to zastosowanie opiera się na doświadczeniu, a nie na badaniach klinicznych.
Dziurawiec w leczeniu depresji
Przegląd Cochrane obejmujący 29 badań z udziałem ponad 5 tysięcy pacjentów z depresją wykazał, że wyciągi z dziurawca działały lepiej niż placebo i podobnie jak standardowe leki przeciwdepresyjne, a powodowały mniej działań niepożądanych[2]. Autorzy zwrócili jednak uwagę na ważny szczegół: badania z krajów niemieckojęzycznych, gdzie dziurawiec jest popularnym lekiem, dawały wyniki wyraźnie korzystniejsze dla dziurawca niż badania z innych krajów[2]. To utrudnia jednoznaczną ocenę.
Nowsza metaanaliza 27 badań, w których porównywano dziurawiec z lekami z grupy SSRI, wykazała podobny odsetek osób z poprawą i remisją oraz rzadsze przerywanie leczenia w grupie dziurawca[3]. Dotyczyło to depresji łagodnej i umiarkowanej, a badania trwały od 4 do 12 tygodni[3]. Nie wiadomo, czy dziurawiec pomaga w depresji ciężkiej i u osób z myślami samobójczymi[3].
Wniosek jest taki, że dziurawiec może być jedną z opcji leczenia łagodniejszej depresji, ale decyzję o nim powinien podjąć lekarz. Jeśli obniżony nastrój trwa dłużej niż dwa tygodnie, utrudnia codzienne funkcjonowanie albo pojawiają się myśli samobójcze, potrzebna jest pilna konsultacja z lekarzem rodzinnym lub psychiatrą.
Interakcje z lekami – najważniejsza część
Dziurawiec aktywuje w wątrobie i jelitach mechanizmy odpowiedzialne za usuwanie leków z organizmu – przede wszystkim enzym CYP3A4 i białko transportowe zwane glikoproteiną P[4]. Im więcej hiperforyny w preparacie, tym silniejszy jest ten efekt[4]. W praktyce oznacza to, że wiele leków przyjmowanych razem z dziurawcem szybciej znika z krwi i działa słabiej. Pierwsze głośne przypadki dotyczyły pacjentów po przeszczepie serca, u których dziurawiec obniżył stężenie cyklosporyny i doprowadził do ostrego odrzucenia narządu[4].
Antykoncepcja hormonalna
Hormony zawarte w tabletkach antykoncepcyjnych są rozkładane przez CYP3A4. Przegląd systematyczny wykazał, że przy jednoczesnym przyjmowaniu dziurawca częściej występowały krwawienia międzymiesiączkowe, a w jednym z badań stwierdzono wzrost pęcherzyka jajnikowego i prawdopodobną owulację[5]. Opisywano także niezaplanowane ciąże u kobiet stosujących tabletki antykoncepcyjne i dziurawiec[1]. Jeśli stosujesz antykoncepcję hormonalną, nie przyjmuj dziurawca bez rozmowy z lekarzem lub farmaceutą.
Leki przeciwdepresyjne
Opisywano przypadki zespołu serotoninowego u osób, które przyjmowały dziurawiec razem z lekami z grupy SSRI[1]. To stan, który objawia się m.in. niepokojem, drżeniem, potliwością, przyspieszonym biciem serca i gorączką, a w ciężkich przypadkach zagraża życiu. Dlatego dziurawca nie łączy się z innymi lekami przeciwdepresyjnymi.
Leki przeciwkrzepliwe
W badaniu na zdrowych ochotnikach dziurawiec przyspieszał usuwanie warfaryny z organizmu i istotnie osłabiał jej działanie przeciwkrzepliwe[6]. Przy lekach tego typu nawet niewielka zmiana działania może zwiększyć ryzyko zakrzepicy lub udaru. Osoby przyjmujące nowsze doustne leki przeciwkrzepliwe, takie jak dabigatran, rywaroksaban czy apiksaban, również powinny unikać produktów z dziurawcem[7].
Inne leki
Dziurawiec obniża też stężenie we krwi m.in. digoksyny, takrolimusu, simwastatyny, alprazolamu, niektórych leków przeciwnowotworowych i leków stosowanych w zakażeniu HIV[1, 4]. Zasada jest prosta: jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na stałe, zapytaj lekarza lub farmaceutę, zanim zaczniesz stosować dziurawiec – także w postaci herbatek i suplementów.
Działania niepożądane i przeciwwskazania
Przyjmowany samodzielnie, bez innych leków, dziurawiec jest dobrze tolerowany. W badaniach klinicznych odsetek działań niepożądanych był zbliżony do placebo i niższy niż przy starszych lekach przeciwdepresyjnych, a za najistotniejsze zagrożenie uznano właśnie interakcje[8]. Mogą się zdarzyć dolegliwości żołądkowo-jelitowe, zawroty głowy, zmęczenie czy wysypka. W ulotkach preparatów z dziurawcem wymienia się również nadwrażliwość skóry na światło, dlatego w trakcie kuracji lepiej unikać intensywnego opalania i solarium.
Dziurawca nie należy stosować bez konsultacji z lekarzem:
- w ciąży i podczas karmienia piersią,
- u dzieci i młodzieży,
- przy chorobie afektywnej dwubiegunowej i innych poważnych zaburzeniach psychicznych,
- przed planowaną operacją i w trakcie leczenia onkologicznego,
- jeśli przyjmujesz jakiekolwiek leki na receptę.
W internecie dziurawcowi przypisuje się także działanie odchudzające, przeciwwirusowe czy pomocne przy hemoroidach. Nie ma badań klinicznych, które by to potwierdzały, dlatego te zastosowania lepiej traktować jako niesprawdzone.
