Pieprz kajeński to zmielone, suszone ostre papryczki z rodzaju Capsicum, a za ich ostrość odpowiada głównie kapsaicyna. Ta sama substancja znalazła zastosowanie w medycynie jako składnik maści i plastrów przeciwbólowych, a także jest reklamowana jako „spalacz tłuszczu”. Sprawdźmy, ile w tym prawdy.
W skrócie
- Plastry z wysokim stężeniem kapsaicyny (8%) pomagają części osób z nerwobólami po półpaścu i bólem w neuropatii cukrzycowej.
- Kremy z niskim stężeniem kapsaicyny mają słabo udokumentowane działanie na nerwobóle; w chorobie zwyrodnieniowej stawów mogą przynosić krótkotrwałą ulgę.
- Kapsaicyna nieznacznie zwiększa wydatek energetyczny – o kilkadziesiąt kalorii dziennie – a efekt na masę ciała jest bardzo skromny.
- Regularne jedzenie ostrych potraw wiąże się w badaniach obserwacyjnych z niższą śmiertelnością, ale nie dowodzi to związku przyczynowego.
- Kapsaicyna silnie podrażnia skórę i błony śluzowe – domowe kremy łatwo przedawkować.
Jak działa kapsaicyna
W roślinie kapsaicyna pełni funkcję obronną – zniechęca ssaki do zjadania owoców. U człowieka pobudza receptory bólu i ciepła w skórze i błonach śluzowych, stąd uczucie pieczenia. Po nałożeniu na skórę wywołuje najpierw nadwrażliwość, potem okres zmniejszonej wrażliwości, a przy wielokrotnym stosowaniu trwałe „odczulenie” zakończeń nerwowych przewodzących ból[1]. Na tym opiera się jej działanie przeciwbólowe. Dawniej mówiono głównie o wyczerpywaniu substancji P w nerwach; dziś wiadomo, że mechanizm jest szerszy i polega na czasowym „wyłączeniu” włókien bólowych w skórze.
Maści i plastry na ból – co mówią badania
Skuteczność zależy przede wszystkim od stężenia. Kremy dostępne bez recepty zawierają zwykle poniżej 1% kapsaicyny i trzeba je nakładać kilka razy dziennie przez kilka tygodni. Przegląd Cochrane wykazał, że w nerwobólach takie kremy nie dają wyraźnego efektu ponad placebo, a podrażnienie skóry pojawiało się często[1].
Inaczej jest z plastrami o stężeniu 8%, które nakłada się jednorazowo, w warunkach kontrolowanych, często po miejscowym znieczuleniu. W nerwobólach po półpaścu, bólu w neuropatii cukrzycowej i neuropatii związanej z HIV około 10% więcej pacjentów niż w grupie kontrolnej odczuwało wyraźną poprawę po 8–12 tygodniach[2]. Korzyść nie dotyczy wszystkich, ale u osób, którym plaster pomógł, często poprawiał się też sen, samopoczucie i jakość życia[2]. Takie leczenie prowadzi lekarz.
W chorobie zwyrodnieniowej stawów metaanaliza ośmiu badań z udziałem prawie 500 pacjentów wykazała, że kapsaicyna stosowana miejscowo może zmniejszać ból w okresie do trzech miesięcy w porównaniu z placebo[3]. Pewność dowodów była jednak niska lub bardzo niska, badania były krótkie i małe, a pieczenie w miejscu aplikacji występowało znacznie częściej niż po placebo[3]. Autorzy uznali, że może to być opcja przy krótkotrwałym leczeniu bólu u osób, które nie tolerują niesteroidowych leków przeciwzapalnych[3].
Inne przypisywane maściom z chili działania – „odkażanie” skóry, pomoc w łuszczycy, fibromialgii czy bólach pooperacyjnych – nie mają wystarczającego potwierdzenia w badaniach.
Czy chili przyspiesza metabolizm i pomaga schudnąć
Kapsaicyna ma realny, ale niewielki wpływ na metabolizm. Metaanaliza 13 badań kontrolowanych placebo wykazała, że kapsaicynoidy i ich nieostre odpowiedniki (kapsinoidy) zwiększały spoczynkowy wydatek energetyczny średnio o około 34 kcal na dobę i nieco nasilały spalanie tłuszczów[4]. To mniej więcej tyle, ile dostarcza jedna kostka czekolady.
Przełożenie na masę ciała jest równie skromne. W metaanalizie 15 badań z randomizacją u osób z nadwagą i otyłością suplementacja kapsaicyny obniżała masę ciała średnio o około pół kilograma w porównaniu z grupą kontrolną[5]. Autorzy określili ten efekt jako raczej umiarkowany[5]. Wcześniejsze, często cytowane doniesienia o hamowaniu powstawania komórek tłuszczowych pochodzą z badań na szczurach karmionych dietą wysokotłuszczową – to badania wstępne, których nie można przenosić wprost na ludzi. Chili może urozmaicić dietę, ale nie zastąpi deficytu kalorycznego i ruchu.
Ostre jedzenie a zdrowie
Metaanaliza czterech dużych badań kohortowych z udziałem ponad pół miliona dorosłych z USA, Chin, Włoch i Iranu wykazała, że osoby regularnie jedzące ostre potrawy miały o 12% niższe ryzyko zgonu z jakiejkolwiek przyczyny i niższe ryzyko zgonu z powodu chorób serca niż osoby, które jadły je rzadko[6]. To jednak badania obserwacyjne – miłośnicy chili mogą różnić się od innych pod wieloma względami, więc nie wiadomo, czy to zasługa samej papryki.
Obraz nie jest też jednoznacznie pozytywny. Przegląd parasolowy metaanaliz wskazał, że spożywanie ostrych potraw wiąże się z wyższym ryzykiem raka przełyku, żołądka i pęcherzyka żółciowego, a ogólny wpływ chili na zdrowie pozostaje niejasny[7]. Ogólnie spożywanie chili w typowych ilościach jest uznawane za bezpieczne[7]. Brak natomiast dobrych badań potwierdzających, że nalewki z chili pomagają w przeziębieniu i grypie czy obniżają poziom trójglicerydów.
Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki
- Domowe kremy z oleju i mielonego pieprzu kajeńskiego mają nieprzewidywalne stężenie kapsaicyny i łatwo nimi poparzyć skórę. Bezpieczniejsze są preparaty apteczne o znanym składzie.
- Nie nakładaj kapsaicyny na uszkodzoną, podrażnioną skórę, błony śluzowe ani w okolice oczu. Po aplikacji dokładnie umyj ręce wodą z mydłem; nie przykrywaj miejsca szczelnym opatrunkiem ani termoforem.
- Pieczenie po nałożeniu narasta przez kilkanaście minut – nie dokładaj kolejnej porcji, jeśli początkowo „nic nie czuć”.
- U dzieci, kobiet w ciąży i karmiących preparaty z kapsaicyną stosuj tylko po konsultacji z lekarzem.
- Ostre przyprawy mogą nasilać zgagę, refluks i dolegliwości u osób z wrzodami żołądka, zespołem jelita drażliwego czy hemoroidami.
- Przewlekły ból stawów lub nerwów wymaga diagnozy – kapsaicyna może być jednym z elementów leczenia, ale nie zastąpi wizyty u lekarza.
