Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) to jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi i jedno z najpopularniejszych ziół „na pamięć”. Wyciągi z jego liści są dokładnie przebadane. Wyniki tych badań okazały się jednak skromniejsze, niż obiecują reklamy suplementów.
W skrócie
- U zdrowych osób miłorząb nie poprawia pamięci, koncentracji ani uwagi[1].
- U osób z rozpoznaną demencją może dawać małe lub umiarkowane korzyści, ale przy łagodnych zaburzeniach poznawczych prawdopodobnie nie działa[2].
- Nie zapobiega demencji – pokazało to duże, wieloletnie badanie z udziałem ponad 3000 seniorów[3].
- Nie ma przekonujących dowodów na skuteczność przy szumach usznych i chromaniu przestankowym[4, 5].
- Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, np. warfarynę, powinny stosować miłorząb wyłącznie po konsultacji z lekarzem – w dużej analizie danych medycznych łączenie tych preparatów wiązało się z częstszymi krwawieniami[6].
Żywa skamielina
Miłorząb nazywany jest „żywą skamieliną”, bo jego bliscy krewni rośli na Ziemi już w czasach dinozaurów, a dzisiejszy gatunek przetrwał jako jedyny przedstawiciel swojej grupy. Pochodzi z Chin, gdzie najstarsze drzewa liczą ponad tysiąc lat. Jest rośliną dwupienną – nasiona tworzą tylko drzewa żeńskie, a ich mięsista osłonka nieprzyjemnie pachnie. W kuchni wschodnioazjatyckiej jada się prażone jądra nasion, ale w większych ilościach mogą one być toksyczne.
W lecznictwie stosuje się standaryzowane wyciągi z liści. Najlepiej przebadany jest ekstrakt zawierający ok. 24% glikozydów flawonowych i ok. 6% laktonów terpenowych (ginkgolidów i bilobalidu) i z ograniczoną ilością kwasów ginkgolowych, które mogą działać toksycznie i uczulająco. Właśnie dlatego herbatki z surowych liści nie są równoważne preparatom, które badano naukowo.
Pamięć u zdrowych osób
Miłorząb jest często reklamowany jako środek na lepszą koncentrację przed egzaminem czy w pracy. Metaanaliza badań z udziałem zdrowych osób nie wykazała jednak żadnego wpływu na pamięć, funkcje wykonawcze ani uwagę. Wyniki nie zależały od wieku uczestników, dawki ani czasu trwania suplementacji[1].
Demencja i łagodne zaburzenia poznawcze
Najwięcej badań dotyczy osób starszych z zaburzeniami pamięci. Najnowszy przegląd Cochrane objął 82 badania z udziałem ponad 10 tysięcy osób[2]. Jego wnioski są następujące:
- U osób z rozpoznaną demencją (alzheimerowską, naczyniową lub mieszaną) miłorząb może dawać małe lub umiarkowane korzyści po 6 miesiącach – w ogólnym stanie klinicznym, funkcjach poznawczych i codziennej aktywności. Pewność tych dowodów jest jednak niska.
- U osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi miłorząb prawdopodobnie nie ma wpływu na funkcje poznawcze ani codzienne funkcjonowanie.
- Ryzyko działań niepożądanych było zbliżone do placebo.
Miłorząb nie chroni też przed rozwojem choroby. W badaniu GEM ponad 3000 osób w wieku 75 lat i starszych przyjmowało przez średnio 6 lat wyciąg z miłorzębu (120 mg dwa razy dziennie) lub placebo. Demencja rozwinęła się równie często w obu grupach, także u osób, które na początku miały łagodne zaburzenia poznawcze[3].
Zaburzenia pamięci zawsze wymagają diagnostyki lekarskiej – mogą mieć przyczyny odwracalne, takie jak niedobór witaminy B12, niedoczynność tarczycy czy depresja. Miłorząb nie zastępuje leczenia demencji.
Szum w uszach i krążenie w nogach
Przegląd Cochrane obejmujący 12 badań i ponad 1900 osób wykazał, że miłorząb może mieć niewielki lub żaden wpływ na nasilenie szumów usznych w porównaniu z placebo. Autorzy ocenili pewność tych danych jako bardzo niską[4].
Podobnie jest z chromaniem przestankowym, czyli bólem łydek podczas chodzenia z powodu miażdżycy tętnic kończyn dolnych. W przeglądzie 14 badań miłorząb wydłużał dystans marszu średnio o ok. 64 m, a wynik nie był istotny statystycznie. Autorzy uznali, że nie ma dowodów na klinicznie istotną korzyść[5]. Lepiej przebadaną metodą jest regularny, nadzorowany trening marszowy. Nie ma też dowodów, że miłorząb chroni przed miażdżycą czy „uelastycznia naczynia”, ani że leczy zwyrodnienie plamki żółtej, stwardnienie rozsiane czy zaburzenia erekcji.
Miłorząb a leki przeciwzakrzepowe – ryzyko krwawień
Składniki miłorzębu, zwłaszcza ginkgolid B, w badaniach laboratoryjnych hamują czynnik aktywujący płytki krwi. Stąd od lat obawy, że miłorząb może nasilać krwawienia, szczególnie w połączeniu z lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwpłytkowymi. Dowody są niejednoznaczne:
- W metaanalizie 18 badań klinicznych standaryzowany wyciąg nie wpływał istotnie na agregację płytek ani na parametry krzepnięcia krwi[7].
- Opisano jednak przypadki krwawień, w tym śródczaszkowych, u osób przyjmujących miłorząb. Ich jakość jest niska i nie dowodzą związku przyczynowego, ale nie można wykluczyć rzadkiej, indywidualnej reakcji[8].
- W analizie dokumentacji medycznej dużej populacji amerykańskich weteranów osoby łączące miłorząb z warfaryną miały o ok. 38% wyższe ryzyko krwawień niż osoby przyjmujące samą warfarynę[6].
Ponieważ powikłania krwotoczne mogą być groźne, ostrożność jest uzasadniona. Jeśli przyjmujesz warfarynę, acenokumarol, nowe doustne antykoagulanty (np. rywaroksaban, apiksaban, dabigatran), kwas acetylosalicylowy, klopidogrel albo regularnie leki przeciwzapalne, nie stosuj miłorzębu bez konsultacji z lekarzem. To samo dotyczy osób z chorobami przebiegającymi ze skłonnością do krwawień.
Bezpieczeństwo – praktyczne wskazówki
- Przed zabiegiem. Odstaw miłorząb kilka dni przed planowaną operacją lub zabiegiem stomatologicznym i poinformuj lekarza o jego przyjmowaniu.
- Ciąża i karmienie piersią. Nie stosuj miłorzębu – brakuje danych o bezpieczeństwie, a zwiększone ryzyko krwawień może mieć znaczenie przy porodzie.
- Dzieci i młodzież. Preparaty nie są przeznaczone dla osób poniżej 18. roku życia.
- Padaczka. Osoby chorujące na padaczkę powinny skonsultować stosowanie miłorzębu z lekarzem.
- Działania niepożądane. W badaniach częstość działań niepożądanych była zbliżona do placebo[2, 4]. Mogą jednak wystąpić bóle głowy, dolegliwości żołądkowe i reakcje alergiczne skóry.
- Jakość preparatu. Wybieraj produkty ze standaryzowanym wyciągiem z liści. Nie przygotowuj naparów z zebranych liści i nie jedz surowych nasion.
