Johimbina to alkaloid z kory afrykańskiego drzewa johimba lekarska (Pausinystalia johimbe). W środowisku siłowni bywa polecana jako „spalacz tłuszczu”, a w medycynie przez lata stosowano ją w zaburzeniach erekcji. Sprawdźmy, co o jej skuteczności i bezpieczeństwie mówią badania.
W skrócie
- W zaburzeniach erekcji johimbina działała lepiej niż placebo, ale dziś są leki o lepiej poznanej skuteczności i bezpieczeństwie.
- Dowody na odchudzające działanie johimbiny są bardzo skąpe – to głównie teoria i jedno małe badanie na sportowcach.
- Johimbina podnosi ciśnienie krwi, przyspiesza tętno i może wywoływać lęk, a u osób z zaburzeniami lękowymi – napady paniki.
- Suplementy z johimbiną bywają źle oznakowane, a ich dawki mogą przekraczać dawki stosowane jako lek.
- Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) nie był w stanie potwierdzić bezpieczeństwa kory yohimbe w żywności, a UE objęła ją nadzorem.
Jak działa johimbina
Johimbina blokuje receptory alfa-2-adrenergiczne. W uproszczeniu: receptory te działają jak hamulec dla układu współczulnego, a ich zablokowanie zwiększa uwalnianie noradrenaliny. Skutkiem jest pobudzenie organizmu – szybsze tętno, wyższe ciśnienie, większa czujność, ale też nasilone rozkładanie tłuszczów w tkance tłuszczowej. Ten sam mechanizm odpowiada zarówno za działanie, dla którego ludzie ją przyjmują, jak i za większość skutków ubocznych.
Johimbina a potencja
Johimbina była stosowana w zaburzeniach erekcji na długo przed pojawieniem się sildenafilu. Metaanaliza siedmiu badań randomizowanych wykazała, że johimbina przyjmowana w monoterapii działała w zaburzeniach erekcji lepiej niż placebo, a poważne działania niepożądane były w tych badaniach rzadkie i odwracalne[1]. Badania te pochodziły jednak głównie z lat 80. i 90., były niewielkie i prowadzone pod kontrolą lekarzy, z dawkami leku o znanej zawartości substancji. Dziś zaburzenia erekcji leczy się przede wszystkim innymi lekami, a ich przyczyną bywają choroby serca i naczyń, cukrzyca czy depresja – dlatego taki problem warto omówić z lekarzem zamiast leczyć się na własną rękę.
Johimbina bywa nazywana „bardzo silnym afrodyzjakiem” działającym także u kobiet. Badań, które by to potwierdzały, brakuje.
Czy johimbina pomaga schudnąć
Popularność johimbiny jako „spalacza” opiera się głównie na teorii. Często cytowana praca, która sugeruje, że johimbina przyjęta przed treningiem nasila spalanie tłuszczu, jest w rzeczywistości artykułem przedstawiającym hipotezę, a nie badaniem klinicznym[2]. Jej autor dopiero proponował sprawdzenie, czy johimbina w połączeniu z kofeiną mogłaby działać synergistycznie[2].
Jedno z niewielu badań z grupą placebo objęło 20 zawodowych piłkarzy, którzy przez 21 dni przyjmowali 20 mg johimbiny dziennie[3]. Odsetek tkanki tłuszczowej w grupie johimbiny spadł z około 9,3% do 7,1%, ale masa ciała, masa mięśniowa i wyniki testów sprawnościowych się nie zmieniły[3]. To bardzo mała grupa szczupłych, intensywnie trenujących mężczyzn, więc wyniku nie można przenosić na osoby z nadwagą. Nie ma też dowodów, że johimbina „spala” tłuszcz wybiórczo z brzucha, ud czy pośladków.
Skutki uboczne: serce, ciśnienie i lęk
Johimbina silnie pobudza układ nerwowy, co może być szczególnie niebezpieczne dla osób z chorobami serca i nadciśnieniem.
- Ciśnienie i tętno. U osób z nieleczonym nadciśnieniem jednorazowa dawka około 22 mg johimbiny podnosiła średnie ciśnienie tętnicze i stężenie noradrenaliny we krwi[4]. Autorzy zalecili szczególną ostrożność u osób z nadciśnieniem oraz przyjmujących trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne lub inne leki wpływające na wychwyt i rozkład noradrenaliny[4].
- Lęk i napady paniki. W badaniu z udziałem osób zdrowych i pacjentów z agorafobią oraz lękiem napadowym johimbina wywoływała u chorych znacznie silniejszy niż u zdrowych lęk, nerwowość, kołatanie serca, drżenia i niepokój[5]. Osoby z zaburzeniami lękowymi powinny jej unikać.
- Zatrucia. W analizie zgłoszeń do kalifornijskiego centrum toksykologicznego najczęstszymi objawami po produktach z johimbiną były dolegliwości żołądkowo-jelitowe, przyspieszone tętno, lęk lub pobudzenie oraz nadciśnienie[6]. Przypadki te częściej niż przeciętne zatrucia wymagały leczenia w placówce medycznej[6].
Często można spotkać zalecenie, by przy johimbinie unikać sera, kiszonek czy kawy ze względu na tyraminę. Brakuje badań, które potwierdzałyby taką interakcję z johimbiną – ostrzeżenia przed tyraminą dotyczą przede wszystkim leków z grupy inhibitorów MAO. Ostrożnie trzeba też podchodzić do podawanych w niektórych źródłach dawek 20–100 mg: górna granica tego zakresu wielokrotnie przekracza dawki, które stosowano w badaniach jako lek.
Co jest w suplementach i jaki jest status prawny
Analiza 49 suplementów z johimbiną sprzedawanych w USA wykazała, że zawartość johimbiny w porcji wahała się od niewykrywalnej do ponad 12 mg, a tylko 11 produktów podawało jej ilość na etykiecie – i większość z nich była nieprecyzyjna[7]. Autorzy zaznaczyli, że ekstrakty z yohimbe są w wielu krajach zakazane[7].
EFSA oceniła korę yohimbe i jej preparaty stosowane w żywności, w tym w suplementach diety. Panel uznał, że dane chemiczne i toksykologiczne są niewystarczające, by stwierdzić ich bezpieczeństwo, i nie mógł wskazać dziennego spożycia, które nie budziłoby obaw[8]. Według szacunków EFSA teoretyczne maksymalne spożycie johimbiny z suplementów może przekraczać maksymalną dawkę dobową zatwierdzoną dla produktów leczniczych[8]. Na tej podstawie rozporządzeniem Komisji (UE) 2015/403 kora yohimbe trafiła do części C załącznika III rozporządzenia nr 1925/2006, czyli na listę substancji objętych nadzorem Unii. Nie jest to ogólnounijny zakaz – do czasu ostatecznej decyzji obowiązują przepisy krajowe, które w poszczególnych państwach mogą być bardziej restrykcyjne.
Kto nie powinien stosować johimbiny
Johimbina nie jest bezpiecznym „boosterem” na trening ani sposobem na odchudzanie. Nie sięgaj po nią zwłaszcza, jeśli:
- masz nadciśnienie, chorobę serca, zaburzenia rytmu serca lub przebyty udar,
- cierpisz na zaburzenia lękowe, lęk napadowy, chorobę afektywną dwubiegunową lub inne zaburzenia psychiczne,
- przyjmujesz leki przeciwdepresyjne, leki na nadciśnienie lub inne leki działające na układ nerwowy,
- łączysz ją z innymi stymulantami, np. kofeiną czy synefryną w „spalaczach tłuszczu”,
- jesteś w ciąży, karmisz piersią lub suplement miałby przyjmować nastolatek.
Jeśli po preparacie z johimbiną pojawi się silne kołatanie serca, ból w klatce piersiowej, bardzo silny ból głowy lub napad lęku, trzeba pilnie skontaktować się z lekarzem. Przy zaburzeniach erekcji lepszym rozwiązaniem jest wizyta u lekarza, a przy odchudzaniu – dieta i ruch, które w przeciwieństwie do johimbiny mają solidne dowody skuteczności.