Laktoferyna to białko obecne w mleku i innych wydzielinach organizmu, które od lat przyciąga uwagę badaczy odporności. Dziś można ją kupić jako suplement, a w reklamach przypisuje się jej działanie niemal na wszystko – sprawdzamy, co z tego wytrzymuje konfrontację z badaniami klinicznymi.
W skrócie
- Laktoferyna to białko wiążące żelazo, ważny element odporności wrodzonej; w laboratorium działa przeciwbakteryjnie, przeciwwirusowo i przeciwgrzybiczo.
- U wcześniaków dodawanie laktoferyny do pokarmu zmniejszało ryzyko późnej posocznicy, ale pewność tych danych jest niska.
- U dzieci suplementacja może nieznacznie zmniejszać częstość infekcji dróg oddechowych; u dorosłych tego nie potwierdzono.
- Laktoferyna jest wrażliwa na wysoką temperaturę, a picie surowego mleka dla jej „zdobycia” niesie realne ryzyko zakażeń.
- Brakuje dowodów, że laktoferyna leczy nowotwory, chorobę Alzheimera, stwardnienie rozsiane czy AIDS.
Czym jest laktoferyna
Laktoferyna to glikoproteina z rodziny transferyn, zdolna do wiązania żelaza. Występuje w większości płynów ustrojowych – w mleku, ślinie, łzach czy wydzielinie dróg oddechowych – i stanowi ważny składnik odporności wrodzonej ssaków[1]. Najwięcej jest jej w siarze i mleku kobiecym, mniej w mleku krowim.
W badaniach laboratoryjnych laktoferyna hamuje rozwój wielu bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów[1]. Działa m.in. dlatego, że „zabiera” drobnoustrojom żelazo potrzebne im do wzrostu, ale także poprzez bezpośrednie oddziaływanie na błony komórkowe patogenów i na komórki odpornościowe gospodarza[1]. To, że coś działa na drobnoustroje w probówce, nie oznacza jednak automatycznie, że suplement chroni przed chorobami – dlatego ważne są badania na ludziach.
Laktoferyna a temperatura – mleko surowe, pasteryzowane, UHT
Wbrew często powtarzanej opinii laktoferyna nie jest białkiem „ciepłoodpornym”. Jej właściwości zależą od zachowania struktury przestrzennej, a białko to łatwo ulega denaturacji pod wpływem temperatury i innych czynników fizykochemicznych[2]. Dlatego im silniejsza obróbka cieplna mleka, tym mniej zachowuje się aktywnej laktoferyny, a producenci suplementów i mieszanek dla niemowląt muszą dobierać warunki przetwarzania tak, by ograniczyć jej uszkodzenie[2].
Nie oznacza to jednak, że warto pić mleko surowe „dla laktoferyny”. Niepasteryzowane mleko może przenosić groźne bakterie, m.in. Listeria, Salmonella, Campylobacter czy szczepy E. coli wytwarzające toksynę Shiga. Ryzyko jest szczególnie poważne dla dzieci, kobiet w ciąży, seniorów i osób z obniżoną odpornością. Ilość laktoferyny w szklance mleka jest zresztą niewielka w porównaniu z dawkami stosowanymi w badaniach.
Infekcje dróg oddechowych
Metaanaliza z 2022 roku objęła 25 badań u dzieci i dorosłych. Suplementacja laktoferyną zmniejszała częstość infekcji dróg oddechowych u niemowląt i dzieci, ale nie u dorosłych[3]. U dorosłych obniżała jeden z markerów stanu zapalnego (IL-6), lecz nie białko CRP[3]. Autorzy podkreślają, że badań klinicznych jest niewiele, a optymalne dawki i grupy, które mogą skorzystać najbardziej, trzeba dopiero ustalić[3].
Inna metaanaliza, obejmująca sześć badań z randomizacją, wykazała mniejsze ryzyko infekcji dróg oddechowych przy stosowaniu laktoferyny, ale część z tych badań była obarczona wysokim ryzykiem błędu, a autorzy wzywają do większych, dobrze zaprojektowanych badań[4]. Twierdzenie, że laktoferyna „skutecznie skraca” przeziębienie czy ból gardła, jest więc przesadzone – to obiecujący kierunek, nie pewna metoda.
Wcześniaki, Helicobacter pylori i niedokrwistość
Najlepiej przebadanym zastosowaniem jest profilaktyka zakażeń u wcześniaków. Przegląd Cochrane obejmujący 12 badań z udziałem ponad 5 tys. noworodków wykazał, że dodawanie laktoferyny do karmienia zmniejszało ryzyko późnej posocznicy i skracało pobyt w szpitalu, ale nie wpływało na martwicze zapalenie jelit ani na śmiertelność[5]. Pewność tych danych oceniono jako niską, m.in. z powodu małych badań i możliwego błędu publikacji[5]. To decyzja dla neonatologów, nie domowa profilaktyka.
W leczeniu zakażenia Helicobacter pylori metaanaliza pięciu badań wykazała, że dodanie laktoferyny bydlęcej do standardowej terapii może zwiększać odsetek skutecznej eradykacji, bez zwiększenia działań niepożądanych[6]. Dowody są jednak ograniczone i wymagają potwierdzenia[6]. Laktoferyna może co najwyżej uzupełniać leczenie zalecone przez lekarza, a nie je zastępować.
Ciekawym obszarem jest niedokrwistość z niedoboru żelaza w ciąży. W metaanalizie czterech badań u ciężarnych laktoferyna bydlęca poprawiała parametry krwi co najmniej tak samo jak siarczan żelaza i powodowała mniej dolegliwości żołądkowo-jelitowych[7]. Leczenie anemii w ciąży zawsze należy jednak prowadzić pod kontrolą lekarza.
Czego laktoferyna nie potrafi
W badaniach laboratoryjnych opisywano też działanie przeciwzapalne i przeciwnowotworowe laktoferyny[1]. Brakuje jednak badań klinicznych, które pokazałyby, że jej przyjmowanie zapobiega nowotworom lub je leczy, a także że pomaga w chorobie Alzheimera, stwardnieniu rozsianym, astmie czy AIDS. Takie twierdzenia lepiej traktować jako hipotezy badawcze. Osoby chorujące na te choroby powinny leczyć się według zaleceń lekarza.
Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) uznał laktoferynę bydlęcą za bezpieczny składnik żywności, w tym suplementów i mieszanek dla niemowląt, przy proponowanych poziomach spożycia[8]. Oceniane spożycie u dorosłych wynosiło średnio około 1,4 g dziennie, a w badaniu na szczurach nawet dawka 2000 mg/kg masy ciała przez 13 tygodni nie wywołała działań niepożądanych[8]. W badaniach klinicznych u dorosłych często stosowano około 200 mg dziennie[3] – to wartości z badań, nie zalecenie.
- Laktoferyna bydlęca pochodzi z mleka – osoby z alergią na białka mleka krowiego powinny zachować ostrożność.
- Suplementów nie należy łączyć z preparatami żelaza bez konsultacji – oba wpływają na gospodarkę żelazem.
- Przy infekcji z wysoką gorączką, dusznością lub trwającej dłużej niż kilka dni zgłoś się do lekarza.
- Ciepłe mleko z miodem może przynieść ulgę przy bólu gardła, ale nie jest sposobem na dostarczenie terapeutycznych ilości laktoferyny.
