Rośliny lecznicze towarzyszą ludziom znacznie dłużej niż medycyna jako nauka. Historia ziołolecznictwa to opowieść o uważnej obserwacji, próbach i błędach, ale też o przesądach – i o tym, jak z tradycji zielarskiej wyrosła współczesna farmakologia.
W skrócie
- Do najstarszych zachowanych zapisów o leczniczym użyciu roślin należy egipski Papirus Ebersa z XVI wieku p.n.e.
- Dzieło Dioskurydesa „De materia medica” z I wieku n.e. przez stulecia kształtowało europejskie ziołolecznictwo.
- W XIX wieku zaczęto izolować z roślin czyste substancje czynne, np. morfinę z opium i salicynę z kory wierzby – to początek nowoczesnej farmacji.
- Część dawnych zasad, jak „nauka o sygnaturach”, nie ma podstaw naukowych. Tradycja jest punktem wyjścia do badań, a nie dowodem skuteczności.
- Zioła mogą działać silnie i wchodzić w interakcje z lekami, dlatego współczesna fitoterapia opiera się na monografiach i badaniach.
Od prób i błędów do pierwszych zielników
Wiedza o roślinach leczniczych zaczęła się zapewne od prostych obserwacji: która roślina szkodzi, która łagodzi ból, a która przeczyszcza. Doświadczenia przekazywano ustnie przez pokolenia, zanim ktokolwiek zaczął je spisywać.
W tradycji chińskiej za ojca zielarstwa uchodzi legendarny cesarz Shennong, który według przekazów osobiście próbował roślin, by poznać ich działanie. To postać mityczna – przypisywane mu dzieło „Shennong bencao jing” powstało najprawdopodobniej dopiero na przełomie er, za dynastii Han. Opisuje ono kilkaset substancji roślinnych, zwierzęcych i mineralnych, w tym żeń-szeń.
Znacznie lepiej udokumentowany jest Egipt. Papirus Ebersa, datowany na ok. 1550 rok p.n.e., to jeden z najstarszych i najlepiej zachowanych tekstów medycznych świata, zawierający kilkaset receptur. Opisano w nim m.in. różne zastosowania rącznika pospolitego, np. jako środka przeczyszczającego[1]. Ta sama roślina jest jednocześnie źródłem rycyny, jednej z najsilniejszych znanych trucizn[1] – dobry przykład na to, że „naturalne” nie znaczy „łagodne”.
Grecja i Rzym: Hipokrates i Dioskurydes
Hipokrates z Kos (ok. 460–370 p.n.e.) uchodzi za ojca medycyny europejskiej. Przypisywany mu „Corpus Hippocraticum” to w rzeczywistości zbiór tekstów wielu autorów z jego szkoły. Wspólne jest dla nich odejście od magicznych wyjaśnień chorób na rzecz obserwacji pacjenta, diety i stylu życia, choć w ramach dawnej teorii humoralnej, czyli „równowagi soków”.
Najbardziej wpływowym dziełem zielarskim starożytności jest jednak „De materia medica” greckiego lekarza Pedaniosa Dioskurydesa z I wieku n.e. Książka ta w ogromnym stopniu ukształtowała ziołolecznictwo Europy i basenu Morza Śródziemnego[2]. Gdy badacze przeanalizowali renesansowe wydanie z 1568 roku, naliczyli w nim 536 taksonów roślin, 924 surowce zielarskie i ponad 5300 opisanych zastosowań leczniczych[2]. Autorzy tej analizy zwracają uwagę, że dzieło Dioskurydesa może dziś pomagać w dokumentowaniu tradycji stosowania, wymaganej przy rejestracji niektórych produktów ziołowych[2].
Średniowiecze: klasztory i Hildegarda z Bingen
W średniowiecznej Europie wiedza medyczna była w dużej mierze w rękach mnichów i mniszek – stąd określenie „medycyna klasztorna”[3]. W klasztorach przepisywano antyczne teksty, uprawiano ogrody ziołowe i przygotowywano mieszanki oraz nalewki.
Najbardziej znaną postacią tego nurtu jest św. Hildegarda z Bingen (1098–1179), benedyktyńska przeorysza, mistyczka, kompozytorka i autorka pism o roślinach i chorobach. Jej zalecenia opierały się na teorii humoralnej. Lekarze piszący o medycynie klasztornej przestrzegają przed bezkrytycznym stosowaniem historycznych zaleceń, w tym Hildegardy, bo dawne ziołowe receptury nie zawsze są nieszkodliwe[3]. Podkreślają zarazem, że współczesna fitoterapia ma solidne podstawy naukowe[3].
Paracelsus: dawka czyni truciznę
Paracelsus (1493–1541), szwajcarski lekarz i przyrodnik, przeszedł do historii jako autor słynnej maksymy: wszystko jest trucizną i nic nie jest bez trucizny, tylko dawka sprawia, że coś nie jest trucizną[4]. Ta myśl utorowała drogę współczesnej toksykologii i pojęciu dawki progowej[4]. Do dziś jest aktualna także w zielarstwie: ta sama roślina może pomagać w małej dawce i szkodzić w dużej.
Paracelsus propagował też tzw. naukę o sygnaturach, czyli przekonanie, że wygląd rośliny zdradza jej zastosowanie – na przykład rośliny o liściach w kształcie nerki miały leczyć nerki. Ta koncepcja nie ma żadnych podstaw naukowych: kształt liścia nie mówi nic o tym, jakie związki zawiera roślina.
XIX wiek: od surowca do substancji czynnej
Przełom przyniósł rozwój chemii. Na początku XIX wieku niemiecki aptekarz Friedrich Wilhelm Sertürner wyizolował z opium morfinę[5]. Wcześniej nie znano substancji czynnej opium, więc siły działania jego przetworów nie dało się przewidzieć ani kontrolować[5]. W kolejnych dekadach z roślin otrzymano m.in. strychninę, kofeinę, chininę z kory chinowca i kokainę z liści koki.
Szczególnie znana jest historia aspiryny. Jej początki sięgają kory wierzby (a nie brzozy, jak się czasem podaje): z zawartej w niej salicyny otrzymano kwas salicylowy, a następnie kwas acetylosalicylowy, skuteczniejszy i mniej toksyczny[6]. Aspiryna pomogła przemysłowi barwnikowemu przekształcić się w przemysł farmaceutyczny[6]. Heroina z kolei nie została „odkryta” w roślinie – to półsyntetyczna pochodna morfiny.
Ziołolecznictwo dziś: monografie zamiast legend
W XX wieku rozwój chemii syntetycznej sprawił, że wiele surowców roślinnych zastąpiły leki o ściśle określonym składzie. Zioła jednak nie zniknęły. W Unii Europejskiej działa przy Europejskiej Agencji Leków Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych (HMPC), który opracowuje monografie roślin określające aktualny naukowy i regulacyjny standard ich skuteczności i bezpieczeństwa[7]. Produkty ziołowe mogą być dopuszczone jako leki o ugruntowanym zastosowaniu albo zarejestrowane jako tradycyjne produkty lecznicze na podstawie długiego stosowania, jeśli spełniają warunki bezpieczeństwa[7]. Odpowiednie oznakowanie ma pomagać odróżnić takie leki od suplementów diety czy kosmetyków[7].
Często można usłyszeć, że leki roślinne są lepsze i zwykle bezpieczniejsze od syntetycznych. To uproszczenie. Zioła zawierają substancje o realnym działaniu farmakologicznym, a więc także działania niepożądane i interakcje. Dobrze zbadanym przykładem jest dziurawiec: przyspiesza on metabolizm wielu leków, m.in. cyklosporyny, warfaryny, digoksyny i doustnych środków antykoncepcyjnych, osłabiając ich działanie[8]. W 2000 roku taka interakcja doprowadziła do ostrego odrzucenia przeszczepu u dwóch pacjentów po przeszczepieniu serca[8].
Co z tej historii wynika w praktyce
- Długa tradycja stosowania rośliny to cenna wskazówka, ale nie zastępuje badań klinicznych.
- Wybieraj produkty zarejestrowane jako leki roślinne – mają określony skład i dawkowanie.
- Jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży, karmisz piersią lub chcesz podać zioła dziecku, skonsultuj to z lekarzem lub farmaceutą.
- Pamiętaj o Paracelsusie: o tym, czy roślina pomoże, czy zaszkodzi, decyduje dawka.
