Morwa biała (Morus alba) kojarzy się głównie z herbatką „dla cukrzyków”. To skojarzenie ma pewne podstawy w badaniach, ale wiele innych obietnic przypisywanych tej roślinie – od ochrony przed miażdżycą po zapobieganie chorobie Alzheimera – pochodzi z badań laboratoryjnych i na zwierzętach.
W skrócie
- Liście morwy zawierają 1-deoksynojirimycynę (DNJ), która hamuje enzymy trawiące cukry w jelicie i spowalnia wchłanianie glukozy.
- W badaniach z udziałem ludzi ekstrakt z liści morwy zmniejszał wzrost cukru i insuliny po posiłku bogatym w węglowodany.
- W metaanalizie 12 badań klinicznych liście morwy nieznacznie obniżały glukozę na czczo i hemoglobinę glikowaną.
- Działanie na cholesterol, ciśnienie, wątrobę czy mózg opisano głównie u zwierząt – u ludzi nie zostało dobrze potwierdzone.
- Morwa nie zastępuje leków przeciwcukrzycowych; osoby leczone na cukrzycę powinny skonsultować jej stosowanie z lekarzem.
Skąd pochodzi morwa i co zawiera
Morwa biała pochodzi z Azji, gdzie od wieków uprawia się ją jako pokarm dla jedwabników. Do Europy, także do Polski, trafiła razem z hodowlą jedwabnika. W medycynie chińskiej stosowano jej liście, owoce, korę i korzenie, m.in. przy gorączce czy jako środek moczopędny. Współcześnie najwięcej uwagi poświęca się liściom.
Liście morwy są bogate w polifenole: flawonoidy (np. rutynę i kwercetynę), kwas chlorogenowy i inne kwasy fenolowe. Najważniejszym składnikiem z punktu widzenia poziomu cukru jest jednak alkaloid 1-deoksynojirimycyna (DNJ). To naturalny analog cukru i silny inhibitor alfa-glukozydaz – enzymów jelitowych rozkładających węglowodany do glukozy[1]. Pochodne DNJ, takie jak miglitol, są stosowane jako leki, m.in. w cukrzycy[1]. Mechanizm działania morwy jest więc podobny do działania niektórych leków przeciwcukrzycowych, choć dużo słabszy i mniej przewidywalny.
Morwa a cukier po posiłku
Najlepiej udokumentowany efekt to łagodniejszy wzrost glukozy po posiłku. W badaniu z randomizacją i podwójnie ślepą próbą 37 zdrowych dorosłych otrzymywało 50 g węglowodanów (maltodekstryny) z ekstraktem z liści morwy w trzech dawkach albo z placebo. Ekstrakt zmniejszał wzrost glukozy w ciągu 120 minut zależnie od dawki – o 14% przy standardowej i o 22% przy podwójnej dawce – i podobnie ograniczał wzrost insuliny[2]. Nie zaobserwowano przy tym więcej dolegliwości żołądkowo-jelitowych niż po placebo[2].
W innym badaniu 38 zdrowych osób wypijało 75 g sacharozy z ekstraktem z liści morwy lub bez niego. Po dodaniu ekstraktu szczytowe stężenie glukozy i insuliny było o ok. 40% niższe niż po samym cukrze[3]. Warto wiedzieć, że w obu badaniach testowano standaryzowany ekstrakt, a współautorem był przedstawiciel firmy, która go opracowała[2, 3]. Wyniki nie przenoszą się automatycznie na domowy napar z suszu, w którym zawartość DNJ może być bardzo różna.
Co wiadomo o długotrwałym stosowaniu
Metaanaliza 12 badań klinicznych z udziałem 615 dorosłych wykazała, że regularne przyjmowanie liści lub ekstraktu z liści morwy obniżało glukozę na czczo średnio o ok. 0,47 mmol/l, a także nieznacznie hemoglobinę glikowaną (HbA1c) i insulinę na czczo[4]. Efekt był wyraźniejszy przy stosowaniu przez co najmniej 8 tygodni i u osób z podwyższonym cukrem na czczo[4]. To zmiany niewielkie – mniejsze niż efekt leków przeciwcukrzycowych czy zmiany diety i aktywności fizycznej – a badania były małe i zróżnicowane. Pod kątem poziomu cukru badano też m.in. berberynę i kozieradkę – piszemy o nich w osobnych artykułach.
Morwa może więc być dodatkiem do zdrowego stylu życia u osób, które chcą lepiej kontrolować cukier po posiłkach, ale nie jest lekiem na cukrzycę. Stara obietnica, że „wystarczy ekstrakt z 1 g suszonych liści”, nie ma potwierdzenia w badaniach klinicznych. Jeśli zastanawiasz się, czy twój cukier nie jest za wysoki, zamiast zaczynać od suplementu sprawdź swoje ryzyko, np. testem ryzyka cukrzycy FINDRISC, i zrób badanie glukozy na czczo.
Cholesterol, ciśnienie, odchudzanie – co jest niepotwierdzone
Liściom morwy przypisuje się też obniżanie cholesterolu i ciśnienia, ochronę wątroby i nerek, działanie przeciwnowotworowe, ochronę przed chorobą Alzheimera i pomoc w odchudzaniu. Przegląd systematyczny badań na szczurach z cukrzycą typu 2 opisuje u zwierząt korzystny wpływ ekstraktów z liści morwy na glukozę, lipidy krwi i masę ciała, ale jego autorzy podkreślają, że brakuje badań pozwalających przełożyć te wyniki na skuteczną terapię[5]. Badania na zwierzętach i komórkach to dopiero wstępny etap. Bogactwo przeciwutleniaczy w roślinie nie oznacza, że jej picie zapobiega chorobom cywilizacyjnym u ludzi.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
W badaniu z randomizacją zdrowi dorośli przez 4 tygodnie pili trzy razy dziennie zieloną herbatę z ekstraktem z liści morwy i nie zaobserwowano działań niepożądanych ani większej liczby zdarzeń niepożądanych niż w grupie kontrolnej[6]. Opisywano natomiast alergię na morwę, w tym pokrzywkę, zespół alergii jamy ustnej, a nawet anafilaksję[7].
- Cukrzyca leczona farmakologicznie. Morwa obniża cukier po posiłku, więc w połączeniu z lekami przeciwcukrzycowymi lub insuliną teoretycznie może zwiększać ryzyko zbyt niskiego cukru. Przed stosowaniem porozmawiaj z lekarzem i częściej mierz glukozę.
- Ciąża i karmienie piersią. Brakuje badań bezpieczeństwa morwy w tym okresie, dlatego nie należy stosować ekstraktów i suplementów, a o herbatce warto porozmawiać z lekarzem lub położną. Okres karmienia nie jest dobrym czasem na kuracje odchudzające wspierane ziołami.
- Dzieci. Nie ma danych o stosowaniu suplementów z morwą u dzieci.
- Dolegliwości trawienne. Leki hamujące alfa-glukozydazy często powodują wzdęcia; przy morwie w badaniach nie było ich więcej niż po placebo[2], ale u niektórych osób mogą się pojawić.
Herbatkę z liści morwy można pić do posiłku bogatego w węglowodany, traktując ją jako dodatek, a nie sposób na „zneutralizowanie” słodyczy. Podstawą kontroli cukru pozostają dieta, ruch, utrzymanie prawidłowej masy ciała i – jeśli lekarz je zalecił – leki.
