Samotność kojarzy się raczej z kłopotem emocjonalnym niż zdrowotnym. Badania pokazują jednak, że brak bliskich relacji wpływa na ciało niemal tak mocno jak klasyczne czynniki ryzyka – a najbardziej narażeni są ludzie starsi, zwłaszcza mieszkający samotnie.
W skrócie
- Samotność, izolacja społeczna i mieszkanie w pojedynkę wiążą się z około 26–32% wyższym ryzykiem przedwczesnej śmierci.
- Słabe więzi społeczne łączą się z większym ryzykiem choroby wieńcowej i udaru, a samotność – z większym ryzykiem demencji.
- W czasie pandemii COVID-19 poczucie samotności wyraźnie wzrosło.
- Nawet regularne, życzliwe rozmowy telefoniczne potrafią w kilka tygodni zmniejszyć samotność, objawy depresji i lęku.
Kiedy samotność staje się problemem
Ludzie są istotami społecznymi. Niektórym kilka dni w domu z książką i ulubionym jedzeniem odpowiada, ale dłuższe odcięcie od innych zwykle zaczyna ciążyć. Wystarczy wyobrazić sobie kilka dni z chorym dzieckiem w szpitalnej izolatce: godziny dłużą się w nieskończoność, z sali można wyjść tylko wtedy, gdy dziecko śpi, a zza ściany dochodzi płacz innych dzieci. A wiele starszych osób żyje w takim zamknięciu tygodniami.
Warto odróżnić dwie rzeczy. Izolacja społeczna to obiektywny brak kontaktów – ktoś mieszka sam, rzadko wychodzi, nie ma z kim porozmawiać. Samotność to subiektywne poczucie, że relacji jest za mało lub są zbyt płytkie. Można czuć się samotnym w dużej rodzinie i nie czuć się samotnym, mieszkając w pojedynkę.
Jak samotność wpływa na zdrowie
Metaanaliza badań z lat 1980–2014 wykazała, że izolacja społeczna wiązała się z 29% wyższym ryzykiem zgonu, samotność – z 26%, a mieszkanie w pojedynkę – z 32%[1]. Autorzy podkreślili, że siła tego związku jest porównywalna z dobrze znanymi czynnikami ryzyka przedwczesnej śmierci[1]. Co ciekawe, zależność była nawet silniejsza w badaniach z udziałem osób przed 65. rokiem życia[1], więc samotność nie jest wyłącznie problemem seniorów.
Słabe więzi społeczne łączą się także z chorobami układu krążenia. W przeglądzie badań długoterminowych wiązały się z o 29% większym ryzykiem choroby wieńcowej i o 32% większym ryzykiem udaru[2].
Samotność odbija się również na mózgu. Największa jak dotąd metaanaliza, obejmująca ponad 600 tys. osób, wykazała, że osoby samotne miały o około 30% wyższe ryzyko demencji, w tym choroby Alzheimera, i częściej doświadczały zaburzeń poznawczych[3]. Związek utrzymywał się po uwzględnieniu depresji i innych modyfikowalnych czynników ryzyka[3].
To badania obserwacyjne, więc nie dowodzą wprost, że samotność jest przyczyną chorób – częściowo może być ich skutkiem. Spójność wyników z wielu krajów każe jednak traktować ją poważnie.
Pandemia i seniorzy
Epidemia COVID-19 i związane z nią ograniczenia kontaktów dotknęły szczególnie osoby starsze, które musiały bardziej uważać na zakażenie. Przegląd systematyczny badań prowadzonych przed pandemią i w jej trakcie potwierdził, że poczucie samotności wzrosło, choć przeciętnie w niewielkim stopniu[4]. Dla osób, które już wcześniej żyły w izolacji, w małych mieszkaniach i z dala od rodziny, nawet niewielkie pogorszenie mogło jednak znaczyć bardzo dużo.
Co naprawdę pomaga
Dobra wiadomość jest taka, że nie trzeba skomplikowanych terapii, żeby komuś pomóc. W badaniu z randomizacją przeprowadzonym w czasie pandemii młodzi wolontariusze po krótkim przeszkoleniu z empatycznej rozmowy dzwonili do osób, które w większości były po 65. roku życia i nie wychodziły z domu[5]. Po 4 tygodniach regularnych telefonów uczestnicy czuli się mniej samotni, mieli mniej objawów depresji i lęku, a ich ogólne samopoczucie psychiczne się poprawiło[5].
Przegląd 70 badań z randomizacją u osób starszych objął m.in. kontakt ze zwierzętami, psychoterapię, ćwiczenia ruchowe, muzykoterapię, zajęcia grupowe i rozmowy wideo[6]. Większość tych działań zmniejszała samotność w niewielkim stopniu, najwięcej korzyści u mieszkańców domów opieki przynosił kontakt ze zwierzętami i wideorozmowy z bliskimi, choć jakość dowodów była niska[6]. Wniosek praktyczny: liczy się nie jedna „cudowna” metoda, lecz regularny, autentyczny kontakt dopasowany do danej osoby.
Jak możesz pomóc – i sobie, i innym
- Zadzwoń regularnie do starszego rodzica, sąsiada czy znajomego – krótka, ale stała rozmowa ma znaczenie.
- Pokaż seniorowi, jak korzystać z rozmów wideo, i umówcie się na stały termin.
- Zaproponuj wspólny spacer lub drobną pomoc przy zakupach – ruch i kontakt działają razem.
- Jeśli sam czujesz się samotny, poszukaj zajęć grupowych w domu kultury, parafii, klubie seniora czy uniwersytecie trzeciego wieku.
- Gdy mieszkasz z rodziną przez całą dobę, zadbaj o chwilę tylko dla siebie – to także sposób na zdrowe relacje.
- Jeśli samotności towarzyszą długotrwały smutek, bezsenność, utrata apetytu czy myśli rezygnacyjne, porozmawiaj z lekarzem rodzinnym lub psychologiem. W sytuacji zagrożenia życia dzwoń pod 112.
