Zespół jelita drażliwego – objawy, przyczyny i co pomaga

Ból brzucha, wzdęcia, biegunki na przemian z zaparciami – i kolejne badania, które „nic nie wykazują”. Tak wygląda codzienność wielu osób z zespołem jelita drażliwego (IBS). To realne zaburzenie, które da się rozpoznać i skutecznie łagodzić, choć nie ma na nie jednego leku.

W skrócie

• Zespół jelita drażliwego dotyczy, zależnie od kryteriów, około 4–9% dorosłych, częściej kobiet.
• Rozpoznaje się go na podstawie objawów, po wykluczeniu innych chorób, gdy występują sygnały alarmowe.
• Infekcja jelitowa zwiększa ryzyko IBS; przerost bakteryjny jelita cienkiego (SIBO) występuje u części chorych częściej, ale nie jest „najczęstszą przyczyną” IBS.
• Najlepiej przebadane metody łagodzenia objawów to dieta low FODMAP, błonnik z łuski babki jajowatej (psyllium) i olejek z mięty pieprzowej w kapsułkach.
• Ziele dziurawca w badaniu klinicznym działało słabiej niż placebo.

Objawy i rozpoznanie

Głównym objawem IBS jest nawracający ból brzucha związany z wypróżnianiem i zmianą rytmu lub wyglądu stolca. Wyróżnia się postać z przewagą biegunek, zaparć oraz postać mieszaną. Często towarzyszą temu wzdęcia, uczucie niepełnego wypróżnienia i śluz w stolcu.

Częstość IBS zależy od przyjętych kryteriów. W metaanalizie obejmującej ponad 420 tysięcy dorosłych z wielu krajów wynosiła 9,2% według starszych kryteriów rzymskich III i 3,8% według bardziej restrykcyjnych kryteriów rzymskich IV^[1]. IBS częściej dotyczył kobiet niż mężczyzn^[1].

IBS nie jest „diagnozą z braku laku”. Lekarz rozpoznaje go na podstawie typowych objawów, a dodatkowe badania zleca, by wykluczyć inne choroby, np. celiakię, nieswoiste zapalenia jelit czy nowotwór. Pilnej diagnostyki wymagają tzw. objawy alarmowe: krew w stolcu, niezamierzona utrata masy ciała, niedokrwistość, gorączka, objawy budzące w nocy, pojawienie się dolegliwości po 50. roku życia lub rak jelita grubego, celiakia albo choroby zapalne jelit w rodzinie.

Skąd się bierze IBS

Dzisiejsza medycyna zalicza IBS do zaburzeń interakcji jelitowo-mózgowej. Na objawy składają się m.in. zaburzenia motoryki jelit, nadwrażliwość trzewna (silniejsze odczuwanie bodźców z jelit), zmiany mikrobioty, a także stres i czynniki psychologiczne. Nie ma jednej przyczyny wspólnej dla wszystkich chorych.

Dobrze udokumentowanym czynnikiem ryzyka jest przebyta infekcja jelitowa. W metaanalizie 45 badań u około 10% osób rok po zakażeniu jelitowym rozwijał się IBS, a ryzyko było ponad czterokrotnie wyższe niż u osób bez takiej infekcji^[2]. Bardziej narażone były kobiety, osoby z cięższym przebiegiem zakażenia, przyjmujące antybiotyki w czasie infekcji oraz osoby z lękiem lub depresją^[2].

IBS a SIBO

SIBO, czyli przerost bakteryjny jelita cienkiego, bywa przedstawiane w internecie jako główna przyczyna IBS. Badania nie dają podstaw do tak mocnego twierdzenia. W metaanalizie 25 badań SIBO stwierdzano u osób z IBS częściej niż w grupach kontrolnych, ale przy testach oddechowych różnica była niewielka (około 36% wobec 30%), a jakość dowodów oceniono jako niską^[3]. Autorzy zwrócili uwagę na ograniczoną wiarygodność dostępnych testów – popularny test z laktulozą wykrywał SIBO wielokrotnie częściej niż test z glukozą^[3]. Nie potwierdzono też związku SIBO u chorych z IBS ze stosowaniem leków hamujących wydzielanie kwasu żołądkowego^[3]. Podejrzenie SIBO warto więc omówić z gastroenterologiem, zamiast leczyć się na własną rękę.

Co pomaga – dieta i błonnik

Na co dzień pomaga regularne jedzenie, ograniczenie tłustych i ostrych potraw, alkoholu i dużych ilości kawy oraz obserwacja, po czym objawy się nasilają. Jeśli to nie wystarcza, można sięgnąć po dobrze przebadane metody:

• Błonnik rozpuszczalny – w metaanalizie 30 badań suplementacja błonnikiem dawała odpowiedź kliniczną częściej niż placebo (52% wobec 44%), a korzyść wykazano zwłaszcza dla łuski babki jajowatej, czyli psyllium^[4]. Psyllium warto wprowadzać stopniowo i popijać dużą ilością wody.
• Dieta low FODMAP – polega na czasowym ograniczeniu łatwo fermentujących węglowodanów (m.in. części owoców, roślin strączkowych, cebuli, czosnku, pszenicy i laktozy), a następnie ich stopniowym przywracaniu. W metaanalizie sieciowej 13 badań zajęła pierwsze miejsce pod względem łagodzenia ogólnych objawów, bólu i wzdęć^[5]. Większość badań prowadzono jednak w ośrodkach specjalistycznych i nie oceniano w nich etapu ponownego wprowadzania produktów^[5], dlatego najlepiej stosować ją pod opieką dietetyka.

Mięta, probiotyki i zioła

Olejek z mięty pieprzowej w kapsułkach działa rozkurczowo na mięśnie jelit. W metaanalizie 10 badań z udziałem 1030 osób był skuteczniejszy od placebo zarówno w łagodzeniu ogólnych objawów IBS, jak i bólu brzucha, ale częściej powodował działania niepożądane, a jakość dowodów oceniono jako bardzo niską^[6]. Olejek miętowy może nasilać zgagę, więc osoby z refluksem powinny zachować ostrożność.

Probiotyki to bardzo zróżnicowana grupa preparatów. Przegląd 82 badań wykazał, że niektóre szczepy lub ich mieszanki mogą łagodzić objawy IBS, a ryzyko działań niepożądanych nie było wyższe niż przy placebo^[7]. Pewność tych dowodów była jednak niska lub bardzo niska, więc trudno wskazać konkretny najlepszy preparat^[7]. Rozsądne jest wypróbowanie jednego produktu przez około 12 tygodni i odstawienie go, jeśli nie przynosi poprawy.

Zioła – rumianek czy krwawnik bywają stosowane tradycyjnie przy dolegliwościach trawiennych, ale brakuje badań klinicznych potwierdzających ich skuteczność w IBS. Ziele dziurawca sprawdzono w randomizowanym badaniu z udziałem 70 osób z IBS i po 12 tygodniach okazało się mniej skuteczne niż placebo^[8]. Dziurawiec wchodzi przy tym w groźne interakcje z wieloma lekami, m.in. antykoncepcją hormonalną, lekami przeciwzakrzepowymi i przeciwdepresyjnymi, i zwiększa wrażliwość skóry na słońce. Nie ma również dowodów na skuteczność czepoty puszystej (kociego pazura) w IBS.

Praktyczne wskazówki

• Nie stawiaj sobie diagnozy sam – przy objawach alarmowych zgłoś się do lekarza pilnie.
• Prowadź przez kilka tygodni dzienniczek objawów, posiłków i stresu; to ułatwi rozmowę z lekarzem i dietetykiem.
• Dbaj o regularny ruch, sen i radzenie sobie ze stresem – IBS jest silnie powiązany z osią jelitowo-mózgową, a przy uporczywych objawach skuteczne bywają także terapie psychologiczne ukierunkowane na jelita.
• Nowe suplementy i zioła wprowadzaj pojedynczo i po konsultacji, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią.