Ashwagandha, czyli witania ospała (Withania somnifera), to krzew z rodziny psiankowatych, którego korzeń od wieków stosuje się w medycynie ajurwedyjskiej. W ostatnich latach stała się jednym z najmodniejszych suplementów „na stres” – warto więc wiedzieć, co z obietnic producentów ma pokrycie w badaniach i jakie wiążą się z nią ryzyka.
W skrócie
- Metaanalizy wskazują, że ekstrakt z korzenia może zmniejszać odczuwany stres i lęk oraz nieznacznie poprawiać sen, ale pewność dowodów jest niska.
- Niewielkie badania sugerują poprawę siły i wydolności, potrzebne są jednak lepsze dane.
- Opisano przypadki uszkodzenia wątroby po ashwagandzie, w tym ciężkie u osób z chorobą wątroby.
- Ashwagandha może zmieniać poziom hormonów tarczycy – opisano przypadki nadczynności.
- Nie powinny jej stosować kobiety w ciąży i karmiące, osoby z chorobami wątroby i tarczycy bez konsultacji z lekarzem.
Czym jest ashwagandha i czym są adaptogeny
Witania ospała rośnie naturalnie w Indiach, na Bliskim Wschodzie i w części Afryki; bywa nazywana „indyjskim żeń-szeniem”, choć z żeń-szeniem nie jest spokrewniona. Jako surowiec stosuje się głównie korzeń, zawierający m.in. witanolidy – związki, którym przypisuje się większość działania.
Ashwagandhę zalicza się do tzw. adaptogenów. To pojęcie powstało w latach 50. XX wieku w ZSRR i opisuje substancje, które miałyby zwiększać nieswoistą odporność organizmu na stres. Warto wiedzieć, że nie jest to kategoria uznawana przez współczesną farmakologię czy europejskie urzędy ds. leków – to raczej koncepcja niż udowodniony mechanizm. Dawne założenie, że adaptogeny „z definicji nie są toksyczne”, nie wytrzymało konfrontacji z danymi, o czym niżej. Do adaptogenów zalicza się też m.in. różeniec górski.
Stres, lęk i sen – co mówią badania
Najlepiej przebadany obszar to stres i lęk. Metaanaliza 12 badań z randomizacją, obejmujących ponad tysiąc dorosłych, wykazała, że suplementacja ekstraktem z ashwagandhy istotnie obniżała poziom lęku i odczuwanego stresu w porównaniu z placebo[1]. Autorzy ocenili jednak pewność tych dowodów jako niską – wyniki poszczególnych badań znacznie się od siebie różniły, a potrzebne są lepsze, większe badania[1]. W analizie zależności od dawki korzystny wpływ na stres obserwowano przy 300–600 mg ekstraktu dziennie[1]; to wartości z badań, a nie zalecenie.
W przypadku snu metaanaliza pięciu badań z udziałem 400 osób wykazała niewielką, ale istotną poprawę ogólnej jakości snu, wyraźniejszą u osób z rozpoznaną bezsennością, przy dawkach co najmniej 600 mg dziennie stosowanych przez minimum 8 tygodni[2]. Ci sami autorzy zaznaczyli, że danych o poważnych działaniach niepożądanych jest mało i potrzeba więcej informacji, by ocenić bezpieczeństwo długotrwałego stosowania[2].
Ashwagandha nie jest lekiem przeciwdepresyjnym ani przeciwlękowym. Jeśli zmagasz się z przewlekłym lękiem, depresją lub bezsennością, skonsultuj się z lekarzem – suplement nie zastąpi diagnostyki i leczenia.
Siła, wydolność, testosteron
Ashwagandha jest popularna wśród osób trenujących. Przegląd systematyczny 13 badań wykazał, że u zdrowych kobiet i mężczyzn była skuteczniejsza od placebo w poprawie parametrów siły, wydolności i regeneracji[3]. Badania były jednak nieliczne i niewielkie, a autorzy podkreślili potrzebę kolejnych, zwłaszcza u sportowców[3]. Doniesienia o wzroście testosteronu, działaniu anabolicznym czy pomocy w zaburzeniach erekcji pochodzą z małych badań i nie pozwalają na mocne wnioski. Twierdzenia o spowalnianiu starzenia, „odtruwaniu” wątroby czy wzmacnianiu odporności opierają się głównie na badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach.
Ashwagandha a tarczyca
Ashwagandha może wpływać na pracę tarczycy. W małym, 8-tygodniowym badaniu z udziałem 50 osób z subkliniczną niedoczynnością tarczycy ekstrakt z korzenia w dawce 600 mg dziennie poprawiał stężenia TSH, T3 i T4 w porównaniu z placebo[4]. To jednak za mało, by polecać ją w leczeniu niedoczynności tarczycy czy choroby Hashimoto.
Ten sam mechanizm może być groźny. Opisano przypadek 73-letniej kobiety, która przez dwa lata samodzielnie leczyła niedoczynność tarczycy ashwagandhą i trafiła do szpitala z objawami nadczynności tarczycy oraz częstoskurczem nadkomorowym; dolegliwości ustąpiły po odstawieniu suplementu[5]. Osoby z nadczynnością tarczycy nie powinny stosować ashwagandhy, a osoby przyjmujące lewotyroksynę – tylko po rozmowie z lekarzem i z kontrolą hormonów.
Uszkodzenia wątroby
Coraz więcej doniesień dotyczy uszkodzeń wątroby. W serii przypadków z Islandii i amerykańskiej sieci badającej polekowe uszkodzenia wątroby opisano pięć osób, u których po 2–12 tygodniach stosowania suplementów z ashwagandhą pojawiły się żółtaczka, nudności, świąd i bóle brzucha[6]. Analiza chemiczna potwierdziła obecność ashwagandhy i brak innych toksycznych substancji, a wyniki badań wątroby wróciły do normy po 1–5 miesiącach[6].
Bardziej niepokojąca jest seria przypadków z kilku ośrodków w Indiach: wśród ośmiu pacjentów z uszkodzeniem wątroby po jednoskładnikowych preparatach ashwagandhy trzech miało wcześniej przewlekłą chorobę wątroby, rozwinęło ostrą niewydolność tego narządu i zmarło[7]. W analizowanych preparatach nie znaleziono zanieczyszczeń – uszkodzenia wywoływała sama roślina[7]. Takie powikłania są rzadkie, ale ciężkie, zwłaszcza dla osób z chorą wątrobą.
Przeciwwskazania i środki ostrożności
Przegląd danych dotyczących bezpieczeństwa wskazuje, że szczególnie narażone na działania niepożądane są kobiety w ciąży, osoby z chorobami tarczycy oraz osoby z zaburzeniami czynności wątroby lub nerek[8]. W praktyce:
- Ciąża i karmienie piersią – nie stosuj; przegląd danych wskazuje ciężarne jako grupę szczególnego ryzyka, a rzetelnych badań bezpieczeństwa brakuje[8].
- Choroby wątroby – nie stosuj. Jeśli w trakcie przyjmowania pojawi się żółtaczka, ciemny mocz, świąd skóry lub ból pod prawym łukiem żebrowym, odstaw preparat i zgłoś się do lekarza[6, 7].
- Choroby tarczycy – przy nadczynności unikaj, przy leczeniu niedoczynności tylko po konsultacji[5].
- Leki – możliwe nasilenie działania leków uspokajających i nasennych; ostrożność przy lekach na cukrzycę, nadciśnienie, immunosupresyjnych i hormonach tarczycy.
- Dzieci i młodzież – brak danych o bezpieczeństwie, nie należy stosować bez zalecenia lekarza.
- Choroby autoimmunologiczne i planowane operacje – omów stosowanie z lekarzem, a przed zabiegiem w znieczuleniu ogólnym odstaw suplement.
Częstsze, łagodne działania niepożądane to dolegliwości żołądkowo-jelitowe i senność. Ashwagandha może przynieść umiarkowaną ulgę w odczuwanym stresie, ale nie jest ziołem „dla każdego” ani w pełni bezpiecznym tylko dlatego, że jest naturalna.
