Żeń-szeń to jedna z najbardziej znanych roślin medycyny Dalekiego Wschodu, od stuleci ceniona jako środek na siłę, długowieczność i sprawność seksualną. Dziś jest składnikiem wielu suplementów i napojów energetycznych. Poniżej sprawdzamy, które z przypisywanych mu właściwości mają potwierdzenie w badaniach.
W skrócie
- Żeń-szeń był badany w wielu wskazaniach, ale w żadnym jego skuteczność nie jest jednoznacznie udowodniona, a efekty są zwykle niewielkie.
- W badaniach może nieznacznie zmniejszać zmęczenie, poprawiać pamięć i obniżać glukozę na czczo.
- Przegląd Cochrane wskazuje, że jego wpływ na erekcję jest w obiektywnych skalach znikomy.
- Brakuje dowodów, że żeń-szeń zapobiega przeziębieniom, leczy nowotwory czy zwiększa płodność.
- Zwykle jest dobrze tolerowany, ale może osłabiać działanie warfaryny i wchodzić w interakcje z innymi lekami.
Czym jest żeń-szeń
Pod nazwą „żeń-szeń” kryje się kilka roślin. Żeń-szeń właściwy, zwany też koreańskim lub azjatyckim (Panax ginseng), i żeń-szeń amerykański (Panax quinquefolius) należą do tego samego rodzaju. Tzw. żeń-szeń syberyjski, czyli eleuterokok (Eleutherococcus senticosus), to zupełnie inna roślina o innym składzie, a wyników badań nad nim nie można przenosić na żeń-szeń właściwy.
Surowcem jest wolno rosnący korzeń, zbierany zwykle po kilku latach uprawy. Żeń-szeń biały to korzeń po prostu wysuszony, a czerwony – poddany przed suszeniem działaniu pary, co zmienia jego skład. Za główne związki czynne uważa się saponiny zwane ginsenozydami. Nazwa rośliny pochodzi od chińskich słów oznaczających „korzeń-człowiek”, bo rozwidlony korzeń bywa podobny do ludzkiej sylwetki.
Żeń-szeń zaliczany jest do tzw. adaptogenów, czyli roślin mających zwiększać odporność organizmu na stres. Przegląd systematyczny badań nad bezpieczeństwem żeń-szenia zwraca jednak uwagę, że jego skuteczności nie udało się jednoznacznie potwierdzić w żadnym z typowych zastosowań – od witalności i odporności po choroby serca, nowotwory i sprawność seksualną[1]. Do adaptogenów zalicza się również różeniec górski, o którym piszemy w osobnym artykule.
Zmęczenie i energia
To najbardziej obiecujący obszar. Metaanaliza 19 badań randomizowanych nie wykazała, by żeń-szeń jako całość istotnie zmniejszał nasilenie zmęczenia w porównaniu z grupami kontrolnymi[2]. W analizach podgrup zaobserwowano jednak niewielką poprawę w zmęczeniu przewlekłym i ogólnym (niezwiązanym z konkretną chorobą), a także przy stosowaniu mieszanek ziołowych z żeń-szeniem[2]. Autorzy podkreślają, że efekty były małe, a potrzebne są lepsze badania i standaryzacja preparatów[2].
Potencja i płodność
Żeń-szeń od wieków uchodzi za afrodyzjak. Przegląd Cochrane obejmujący 9 badań z udziałem 587 mężczyzn z łagodnymi i umiarkowanymi zaburzeniami erekcji wykazał, że w porównaniu z placebo żeń-szeń ma znikomy wpływ na erekcję i satysfakcję seksualną mierzone zwalidowanymi kwestionariuszami[3]. Mężczyźni przyjmujący żeń-szeń częściej deklarowali jednak, że są w stanie odbyć stosunek, choć pewność tych danych jest niska[3]. Nie ma badań porównujących żeń-szeń ze standardowymi lekami na zaburzenia erekcji[3].
Twierdzenia o zwiększaniu produkcji testosteronu i nasienia czy o leczeniu niepłodności opierają się głównie na badaniach na zwierzętach i małych badaniach wstępnych. Zaburzenia erekcji mogą być wczesnym objawem chorób serca, cukrzycy czy zaburzeń hormonalnych, dlatego warto je skonsultować z lekarzem, zamiast leczyć się na własną rękę.
Cukier we krwi i pamięć
Metaanaliza 16 badań randomizowanych wykazała, że żeń-szeń w niewielkim stopniu obniża stężenie glukozy na czczo – średnio o około 0,3 mmol/l – u osób z cukrzycą i bez niej, ale nie wpływa istotnie na hemoglobinę glikowaną (HbA1c) ani insulinooporność[4]. Większość badań trwała krócej niż 12 tygodni[4]. To za mało, by traktować żeń-szeń jako sposób na cukrzycę – może być co najwyżej przedmiotem dalszych badań.
Podobnie jest z pamięcią. W metaanalizie 15 badań żeń-szeń nieznacznie poprawiał pamięć, zwłaszcza w wyższych dawkach, ale nie wpływał na ogólne funkcje poznawcze, uwagę ani funkcje wykonawcze[5].
Odporność i nowotwory
Żeń-szeń bywa reklamowany jako środek wzmacniający odporność. Przegląd badań nad naturalnymi metodami zapobiegania przeziębieniom ocenił jednak dowody dla żeń-szenia azjatyckiego i amerykańskiego jako niespójne i wymagające dalszych badań[6]. Doniesienia o działaniu przeciwnowotworowym pochodzą z badań laboratoryjnych i obserwacyjnych – nie ma badań klinicznych, które pokazywałyby, że żeń-szeń leczy raka lub mu zapobiega. Osoby w trakcie leczenia onkologicznego powinny przyjmowanie jakichkolwiek preparatów ziołowych uzgodnić z lekarzem prowadzącym.
Bezpieczeństwo i interakcje
Według przeglądu systematycznego w badaniach klinicznych działania niepożądane preparatów zawierających wyłącznie żeń-szeń występowały podobnie często jak po placebo; najczęściej zgłaszano bóle głowy, zaburzenia snu i dolegliwości żołądkowo-jelitowe[1]. Poważniejsze zdarzenia opisywano głównie przy preparatach złożonych, w których trudno ustalić, który składnik za nie odpowiadał[1]. Na co zwrócić uwagę:
- Warfaryna. W badaniu randomizowanym żeń-szeń amerykański osłabiał przeciwzakrzepowe działanie warfaryny[7]. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe nie powinny stosować żeń-szenia bez zgody lekarza.
- Inne leki. Opisywano możliwe interakcje z fenelzyną (lek przeciwdepresyjny z grupy inhibitorów MAO) i alkoholem[1]. Ponieważ żeń-szeń może obniżać glukozę[4], osoby leczone na cukrzycę powinny omówić jego stosowanie z lekarzem.
- Ciąża, karmienie piersią, dzieci. Brakuje danych potwierdzających bezpieczeństwo, dlatego w tych grupach żeń-szenia się nie stosuje.
- Sen. Ponieważ do częstszych działań niepożądanych należą zaburzenia snu[1], lepiej nie przyjmować żeń-szenia wieczorem. Osoby z chorobami przewlekłymi powinny skonsultować jego stosowanie z lekarzem.
- Jakość preparatów. Zawartość ginsenozydów w produktach bywa bardzo różna, a w napojach i „wzmacniających” mieszankach jest jej często niewiele. Dawki stosowane w badaniach różniły się znacznie, więc nie da się wskazać jednej sprawdzonej.
