Brunatna tkanka tłuszczowa (BAT, ang. brown adipose tissue) nie magazynuje energii, tylko ją spala, wytwarzając ciepło. Od kiedy wiadomo, że mają ją także dorośli, nazywa się ją „dobrym tłuszczem” i łączy z odchudzaniem. Sprawdźmy, ile w tym nauki, a ile nadziei.
W skrócie
- Aktywna brunatna tkanka tłuszczowa występuje u wielu dorosłych, głównie w okolicy szyi, nad obojczykami i w klatce piersiowej.
- Uruchamia ją przede wszystkim chłód; mniej aktywnej BAT mają zwykle osoby starsze i z wyższym BMI.
- Osoby z wykrywalną BAT rzadziej chorują na cukrzycę typu 2 i choroby serca, ale to zależność, nie dowód przyczyny.
- Aktywacja BAT zwiększa wydatek energii zbyt słabo, by sama w sobie prowadziła do istotnej utraty masy ciała.
- Zimne kąpiele i prysznice nie są udowodnioną metodą odchudzania, a nagłe zanurzenie w zimnej wodzie niesie realne ryzyko.
Biała i brunatna – dwa różne tłuszcze
Większość tłuszczu w ciele to biała tkanka tłuszczowa (WAT). Jej komórki mają jedną dużą kroplę tłuszczu i służą jako magazyn energii, izolacja cieplna i narząd wydzielający hormony. Komórki brunatnej tkanki wyglądają inaczej: zawierają wiele drobnych kropli tłuszczu i bardzo dużo mitochondriów, a sama tkanka jest gęsto unaczyniona.
Kluczem do działania BAT jest białko rozprzęgające UCP1 (termogenina). Brunatna tkanka tłuszczowa jest jedyną tkanką, która je wytwarza – dzięki niemu mitochondria wytwarzają mniej ATP, a więcej energii z rozkładu kwasów tłuszczowych i glukozy zamieniają w ciepło[1]. To tzw. termogeneza bezdrżeniowa: organizm ogrzewa się bez drżenia mięśni. Pracą BAT steruje współczulny układ nerwowy, który pobudza jej komórki przez receptory β-adrenergiczne.
Kto ma brunatną tkankę tłuszczową
Przez dziesięciolecia sądzono, że BAT ma znaczenie tylko u małych ssaków i noworodków, u których pomaga regulować wydatek energii dzięki termogenezie zależnej od UCP1[2]. U dorosłych uważano ją za szczątkową. Przełom przyniosły obrazy z tomografii PET-CT, wykonywanej z innych powodów, zwykle przy diagnostyce nowotworów. Analiza badań prawie 2 tys. pacjentów wykazała aktywne skupiska BAT w obszarze od przedniej części szyi do klatki piersiowej, a badanie wycinków potwierdziło obecność komórek z UCP1[2]. BAT wykrywano częściej u kobiet niż u mężczyzn, rzadziej u osób starszych, przy wyższej temperaturze na zewnątrz i u przyjmujących beta-blokery, a jej ilość była odwrotnie związana z BMI, zwłaszcza u starszych pacjentów[2].
Badania w chłodzie pokazały, że to nie wyjątek. Gdy młodych mężczyzn umieszczano w pomieszczeniu o temperaturze 16°C, aktywność BAT stwierdzono u 23 z 24 badanych, podczas gdy w 22°C nie była widoczna[3]. U mężczyzn z nadwagą lub otyłością aktywność ta była wyraźnie niższa niż u szczupłych[3]. Brunatna tkanka jest więc obecna u wielu dorosłych, ale w komforcie cieplnym pozostaje mało aktywna, a jej aktywność maleje z wiekiem i wraz z przybywaniem tkanki tłuszczowej.
BAT a cukrzyca i choroby serca
Największe badanie na ten temat objęło ponad 52 tys. pacjentów, u których wykonano PET-CT. Osoby z wykrywalną BAT rzadziej miały cukrzycę typu 2, zaburzenia lipidowe, chorobę wieńcową, nadciśnienie i niewydolność serca, a także lepsze wyniki glukozy, trójglicerydów i cholesterolu HDL[4]. Zależność była najsilniejsza u osób z nadwagą i otyłością[4]. To jednak badanie obserwacyjne – nie rozstrzyga, czy BAT chroni przed chorobami, czy raczej zdrowszy metabolizm sprzyja jej zachowaniu.
Ciekawych wskazówek dostarczają małe badania eksperymentalne. U ośmiu osób z cukrzycą typu 2, które przez 10 dni przebywały codziennie przez kilka godzin w temperaturze 14–15°C, wrażliwość tkanek na insulinę wzrosła średnio o ok. 43%[5]. Autorzy wiązali ten efekt głównie ze zmianami w mięśniach szkieletowych (większą ilością transportera glukozy GLUT4 w błonie komórek), a nie z samą brunatną tkanką[5]. To obiecujące, ale wstępne wyniki na bardzo małej grupie, których nie można traktować jako sposobu leczenia cukrzycy.
Czy brunatny tłuszcz odchudza
Tu badania studzą entuzjazm. Ilość aktywnej BAT u dorosłych wydaje się zbyt mała, by istotnie zwiększyć dobowy wydatek energii, a większość badań nie wykazała, by jej aktywacja wpływała na masę ciała i kontrolę metaboliczną[1]. Przegląd systematyczny 47 badań klinicznych nad sposobami pobudzania BAT (zimno, kofeina, kapsaicynoidy, leki) wykazał, że zmiany wydatku energii nie przekładały się na wyraźny spadek masy ciała[6]. Ekspozycja na zimno konsekwentnie aktywowała BAT, ale badania były małe, a autorzy uznali ją za mało realną długotrwałą metodę walki z otyłością[6].
Podobnie jest z suplementami. Berberyna bywa reklamowana jako „aktywator brunatnego tłuszczu”. W pracy, która łączyła doświadczenia na myszach z małą grupą pacjentów z niealkoholowym stłuszczeniem wątroby, miesięczne przyjmowanie berberyny wiązało się ze wzrostem masy i aktywności BAT oraz spadkiem masy ciała[7]. To jednak dane wstępne, które wymagają potwierdzenia w dużych badaniach z grupą kontrolną. Berberyna to substancja o wyraźnym działaniu farmakologicznym, dlatego nie należy jej stosować na własną rękę, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych i stałym przyjmowaniu leków, w ciąży i podczas karmienia piersią.
Zimny prysznic – czego nie obiecywać
Popularna teoria mówi, że codzienny zimny prysznic „rozkręca” metabolizm przez pobudzenie BAT. Krótkie oblanie się zimną wodą rzeczywiście pobudza układ współczulny, ale nie ma badań, które pokazałyby, że w ten sposób można schudnąć. W eksperymentach aktywujących BAT stosowano zwykle wielogodzinne przebywanie w chłodzie, a i tak wpływ na masę ciała był znikomy[6]. Zimną wodę można więc traktować jako element hartowania, jeśli komuś to służy, ale nie jako sposób na odchudzanie czy obniżenie cukru.
Trzeba też pamiętać o bezpieczeństwie. Nagłe zanurzenie w zimnej wodzie wywołuje odruch szoku zimnego: hiperwentylację i przyspieszenie akcji serca, a także zwiększa ryzyko zaburzeń rytmu i utonięcia[8]. Odpowiedź ta słabnie po kilku kolejnych zanurzeniach, czyli organizm częściowo się do niej przyzwyczaja[8]. Osoby z chorobami serca, nadciśnieniem lub zaburzeniami rytmu przed morsowaniem czy lodowatymi kąpielami powinny porozmawiać z lekarzem, a do zimnej wody nie wchodzi się w pojedynkę.
Co realnie sprzyja zdrowemu metabolizmowi
Brunatna tkanka tłuszczowa to fascynujący obszar badań i być może w przyszłości stanie się celem leków na otyłość i cukrzycę. Na dziś nie ma jednak sposobu, by „włączyć” ją tak, żeby zastąpiła podstawy: zbilansowaną dietę o umiarkowanej kaloryczności, regularny ruch i odpowiednią ilość snu. Jeśli lubisz chłodniejszą sypialnię, zimowe spacery czy hartowanie, traktuj to jako przyjemny dodatek, a nie metodę leczenia.
