Przez większą część XX wieku kolejne pokolenia uzyskiwały coraz lepsze wyniki w testach inteligencji. Czy to znaczy, że jesteśmy mądrzejsi od dziadków, i co właściwie mierzy test IQ? Oto, co na ten temat wiadomo z badań.
W skrócie
- Wyniki testów IQ rosły na świecie przez ponad sto lat (efekt Flynna), średnio o około 3 punkty na dekadę, ale w ostatnich dekadach wzrost zwolnił, a w części krajów się odwrócił.
- Za te zmiany odpowiadają przede wszystkim czynniki środowiskowe, a nie geny.
- Każdy dodatkowy rok nauki podnosi wynik testów inteligencji o około 1–5 punktów.
- Na rozwój mózgu dziecka wpływa też odżywianie – m.in. odpowiednia podaż jodu w ciąży i karmienie piersią.
- Gry „trenujące mózg” poprawiają głównie wynik w samych ćwiczeniach, a popularna teoria inteligencji wielorakich nie ma dobrego oparcia w badaniach.
Efekt Flynna – IQ rośnie, ale nie wszędzie
Testy inteligencji normuje się tak, by przeciętny wynik w danej populacji wynosił 100 punktów. Gdy jednak porównuje się wyniki z różnych dekad na tych samych normach, okazuje się, że kolejne roczniki wypadają lepiej. Zjawisko to nazwano efektem Flynna, od nazwiska badacza, który je opisał.
Metaanaliza obejmująca 271 prób i prawie 4 mln osób z 31 krajów z lat 1909–2013 oszacowała, że ogólny wynik IQ rósł średnio o około 0,28 punktu rocznie, czyli mniej więcej o 3 punkty na dekadę[1]. Najszybciej poprawiały się wyniki w zadaniach na myślenie abstrakcyjne i rozwiązywanie nowych problemów (tzw. inteligencja płynna), wolniej w testach wiedzy i słownictwa[1]. Przyrosty były większe u dorosłych niż u dzieci i zmniejszały się w ostatnich dekadach[1].
W kilku krajach trend wręcz się odwrócił. Analiza danych z poboru wojskowego w Norwegii (roczniki 1962–1991) pokazała, że zarówno wcześniejszy wzrost, jak i późniejszy spadek wyników widać nawet przy porównaniu braci z tej samej rodziny[2]. To mocny argument, że zmiany wynikają z czynników środowiskowych, a nie np. z tego, że rodziny o różnych genach mają różną liczbę dzieci[2].
Czy więc jesteśmy mądrzejsi od dziadków?
Niekoniecznie w potocznym sensie. Nasz mózg nie zmienił się biologicznie w ciągu kilku pokoleń. Zmieniło się otoczenie: dłużej się uczymy, lepiej się odżywiamy, rzadziej chorujemy w dzieciństwie, a praca i codzienność częściej wymagają myślenia abstrakcyjnego i operowania symbolami. Testy IQ dobrze mierzą właśnie takie umiejętności, więc wyniki rosną.
Szczególnie dobrze udokumentowana jest rola szkoły. Metaanaliza badań z udziałem ponad 600 tys. osób wykazała, że każdy dodatkowy rok edukacji podnosi wynik w testach zdolności poznawczych o około 1–5 punktów IQ, a efekt utrzymuje się przez całe życie[3]. Autorzy uznali edukację za najbardziej spójny i trwały ze znanych sposobów zwiększania inteligencji[3].
Co mierzą testy inteligencji
Test IQ to narzędzie, które dobrze przewiduje m.in. wyniki w nauce, ale nie obejmuje wszystkich zdolności człowieka – kreatywności, talentów artystycznych czy umiejętności praktycznych. Wyniki zależą też od tego, na ile dany typ zadań jest znany badanemu.
Ciekawe światło na to, czym jest inteligencja, rzuciło badanie zespołu z Uniwersytetu w Rochester. Uczestnicy oceniali kierunek ruchu wzorów w paski o różnej wielkości. Osoby z wyższym IQ szybko rozpoznawały ruch małych obiektów, ale wyraźnie gorzej radziły sobie, gdy wzór był duży i przypominał ruchome tło[4]. Wynik tego prostego zadania silnie korelował z IQ, a autorzy sugerują, że ważną częścią inteligencji jest zdolność szybkiego przetwarzania istotnych informacji i tłumienia tych mniej ważnych[4]. To pojedyncze, niewielkie badanie, więc jego wnioski wymagają potwierdzenia.
Inteligencje wielorakie – atrakcyjna idea, słabe dowody
W 1983 roku psycholog Howard Gardner zaproponował teorię inteligencji wielorakich: językowej, logiczno-matematycznej, przestrzennej, muzycznej, ruchowej, interpersonalnej, intrapersonalnej i przyrodniczej. Teoria jest bardzo popularna w szkołach, bo dobrze oddaje intuicję, że każdy ma inne mocne strony.
Badania jej jednak nie potwierdzają. Analizy statystyczne nie wykazały, by te „inteligencje” były od siebie niezależne, a neurobiologia pokazuje, że mózg nie dzieli się na odrębne moduły dla różnych rodzajów myślenia[5]. Niektórzy badacze zaliczają ją wręcz do neuromitów, czyli rozpowszechnionych, ale nienaukowych przekonań o mózgu[5]. Różne talenty istnieją, ale lepiej traktować je jako odrębne umiejętności niż osobne inteligencje.
Odżywianie a rozwój mózgu
Na to, jak rozwinie się mózg, duży wpływ mają pierwsze lata życia, a nawet okres przed narodzinami. Metaanaliza 17 badań wykazała, że osoby karmione piersią uzyskiwały w testach inteligencji średnio o około 3 punkty więcej, także po uwzględnieniu IQ matki[6].
Ważny jest też jod, niezbędny do produkcji hormonów tarczycy. Analiza danych ponad 6 tys. par matka–dziecko z trzech krajów europejskich wskazuje, że mózg płodu jest wrażliwy nawet na łagodny lub umiarkowany niedobór jodu, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży[7]. Kobiety w ciąży i planujące ciążę powinny omówić z lekarzem lub położną, czy potrzebują suplementacji jodu.
Czy da się wytrenować inteligencję
Popularne aplikacje i gry „do treningu mózgu” obiecują poprawę pamięci i bystrości. Obszerny przegląd badań wykazał, że takie ćwiczenia poprawiają wyniki w trenowanych zadaniach, w mniejszym stopniu w zadaniach podobnych, ale jest niewiele dowodów, że przekładają się na inne umiejętności i codzienne funkcjonowanie[8].
Co więc realnie pomaga? Według badań przede wszystkim nauka i zdobywanie nowych umiejętności[3]. Do tego dochodzą podstawy zdrowego trybu życia, które sprzyjają sprawności umysłowej: wystarczająca ilość snu, ruch, zbilansowana dieta i dbanie o zdrowie od dzieciństwa. Ćwiczenie wybranej dziedziny – gry na instrumencie, języka obcego czy matematyki – daje przede wszystkim lepsze opanowanie właśnie tej dziedziny i to jest wystarczający powód, by się jej uczyć.
