Hemoroidy to temat, o którym niewiele osób mówi głośno, choć dotyczy bardzo wielu dorosłych. Wyjaśniamy, czym właściwie są guzki krwawnicze, co sprzyja ich powiększaniu się i które domowe sposoby mają poparcie w badaniach.
W skrócie
- Hemoroidy to naturalne „poduszeczki” naczyniowe w odbycie; choroba zaczyna się wtedy, gdy się powiększają i przemieszczają.
- Najczęstszym objawem jest jasnoczerwona krew przy oddawaniu stolca, ale taki sam objaw może dawać poważniejsza choroba – warto go skonsultować z lekarzem.
- Więcej błonnika (z jedzenia lub np. z babki płesznik) zmniejsza krwawienie i ryzyko utrzymywania się objawów.
- Ostre przyprawy w badaniu kontrolowanym nie nasilały objawów, za to długie siedzenie na sedesie ze smartfonem wiązało się z częstszymi hemoroidami.
- Leki z flawonoidami (flebotoniki) mogą łagodzić krwawienie i świąd.
Czym są hemoroidy
Każdy człowiek ma w kanale odbytu sploty naczyń krwionośnych otoczone tkanką łączną. Działają jak miękkie poduszeczki, które pomagają szczelnie zamknąć odbyt. O chorobie hemoroidalnej mówimy dopiero wtedy, gdy te poduszeczki się powiększają i przesuwają w dół, a podtrzymująca je tkanka łączna słabnie[1]. Najczęstszym objawem jest krwawienie związane z wypróżnieniem[1] – jasnoczerwona krew na papierze toaletowym lub w muszli. Mogą się też pojawić świąd, pieczenie, śluzowa wydzielina i uczucie niepełnego wypróżnienia. Silny ból i twardy, siny guzek przy odbycie sugerują zakrzep w hemoroidzie zewnętrznym.
Hemoroidy są częste, ale twierdzenie, że ma je „połowa Polaków”, trudno zweryfikować. W austriackim badaniu ponad 970 osób zgłaszających się na przesiewową kolonoskopię hemoroidy stwierdzono u prawie 39% z nich, przy czym ponad połowa nie miała żadnych dolegliwości[2]. Każdy dodatkowy punkt wskaźnika BMI zwiększał ryzyko o około 3,5%[2].
Co sprzyja hemoroidom
Dokładna przyczyna nie jest znana. Za ważne uważa się zaburzenia napięcia naczyń i osłabienie tkanki łącznej[1], a w praktyce wszystko, co długotrwale zwiększa ciśnienie w okolicy odbytu: zaparcia i parcie na stolec, nadwagę, długie siedzenie na toalecie. W badaniu osób kierowanych na kolonoskopię ci, którzy korzystali ze smartfona w toalecie, spędzali tam znacznie więcej czasu i mieli o 46% większe ryzyko hemoroidów, niezależnie od wieku, masy ciała, aktywności, parcia i ilości błonnika w diecie[3]. To badanie przekrojowe, więc nie dowodzi przyczyny, ale rada „nie przesiaduj na sedesie” ma sens.
Bardzo często hemoroidy pojawiają się w ciąży. W litewskim badaniu obejmującym 280 kobiet hemoroidy lub szczelinę odbytu rozpoznano u prawie 44% z nich, najczęściej w trzecim trymestrze i tuż po porodzie[4]. Ryzyko zwiększały m.in. zaparcia, wcześniejsze problemy z odbytem, parcie podczas porodu dłuższe niż 20 minut i duża masa urodzeniowa dziecka[4]. Zapobieganie zaparciom jest więc w ciąży szczególnie ważne, a każdy lek czy maść warto uzgodnić z lekarzem lub położną.
Dieta: błonnik i woda zamiast zakazów
Najlepiej udokumentowanym domowym sposobem jest zwiększenie ilości błonnika. W metaanalizie siedmiu badań z randomizacją u osób z objawowymi hemoroidami przyjmowanie błonnika zmniejszało ryzyko utrzymywania się objawów o 47%, a ryzyko krwawienia o połowę[5]. Wpływ na ból, świąd i wypadanie guzków był mniej pewny[5]. Źródłem błonnika są warzywa, owoce, pełne ziarna i strączki, a gdy dieta nie wystarcza – preparaty z łusek babki płesznik lub mielone siemię lniane. Przy większej ilości błonnika trzeba pić więcej wody, a dawkę zwiększać stopniowo, bo na początku mogą się pojawić wzdęcia.
Często słyszy się, że przy hemoroidach trzeba zrezygnować z ostrych potraw. W badaniu z podwójnie ślepą próbą 50 pacjentów z hemoroidami II i III stopnia dostawało kapsułkę z ostrą papryką chili lub placebo i ostra przyprawa nie nasilała krwawienia, bólu, świądu ani pieczenia[6]. Jeśli więc lubisz pikantne jedzenie, a po nim nie odczuwasz pogorszenia, nie musisz go unikać. Z kolei alkohol, kawa czy cukier nie mają dobrych badań, które uzasadniałyby bezwzględne zakazy – ważniejsze jest, by dieta zapobiegała zaparciom i biegunkom.
Flawonoidy, zioła i inne domowe sposoby
Flawonoidy pochodzenia roślinnego (np. diosmina, hesperydyna) są składnikiem leków nazywanych flebotonikami. W przeglądzie Cochrane obejmującym 20 badań i ponad 2300 uczestników flebotoniki zmniejszały krwawienie i świąd oraz poprawiały ogólne samopoczucie chorych, choć jakość części badań była ograniczona[7]. Wpływ na ból nie był istotny statystycznie[7]. Mowa tu o lekach w ustalonych dawkach, a nie o jedzeniu cytrusów czy jagód – to zdrowe produkty, ale nie ma dowodów, że same w sobie leczą hemoroidy.
Nasiadówki z kory dębu lub rumianku to tradycyjny sposób na doraźną ulgę przy pieczeniu i świądzie. Ciepła woda może przynieść komfort, ale rzetelnych badań porównujących takie nasiadówki z innymi metodami brakuje. Dla okładów z owoców czarnego bzu, maści z dziurawca czy czopków z witaminą E brakuje badań klinicznych potwierdzających skuteczność, dlatego trudno je polecać. Nie wszystko, co naturalne, jest obojętne dla podrażnionej skóry – przy pogorszeniu po jakimkolwiek preparacie odstaw go.
Kiedy do lekarza
Większość hemoroidów leczy się zachowawczo: zmianą stylu życia, błonnikiem, czopkami lub maściami i flebotonikami, a gdy to nie wystarcza – zabiegami, np. podwiązywaniem gumkami[1]. Do lekarza trzeba się jednak zgłosić, gdy:
- krwawienie z odbytu pojawia się po raz pierwszy, nasila się lub krew jest ciemna albo zmieszana ze stolcem,
- zmienił się rytm wypróżnień, chudniesz bez powodu lub czujesz się osłabiony,
- pojawił się silny ból lub twardy, bolesny guzek przy odbycie,
- objawy nie mijają mimo kilku tygodni domowego leczenia.
Podobne objawy mogą dawać szczeliny, przetoki, ropnie, polipy czy nowotwory jelita grubego i odbytu, dlatego nie warto zakładać z góry, że „to tylko hemoroidy”. Na co dzień pomagają: niespieszne, ale krótkie wizyty w toalecie bez telefonu, unikanie silnego parcia, regularny ruch, delikatna higiena bez szorowania i drażniących kosmetyków oraz wygodna, przewiewna bielizna.
