Niemal we wszystkich krajach świata kobiety żyją dłużej niż mężczyźni, a w Europie Środkowo-Wschodniej różnica ta należy do największych. Naukowcy od lat próbują ustalić, ile w tym zasługi biologii, a ile stylu życia. Odpowiedź jest taka, że działają oba czynniki naraz – i na część z nich mamy wpływ.
W skrócie
- Duża przewaga kobiet w długości życia pojawiła się dopiero u pokoleń urodzonych pod koniec XIX wieku, głównie z powodu częstszych zgonów mężczyzn na choroby serca w wieku 50–70 lat.
- Palenie papierosów wyjaśnia około 30% nadwyżki zgonów mężczyzn w tym wieku, a w naszym regionie dużą rolę odgrywa także alkohol.
- Kobiety przeżywają lepiej nawet w czasie głodu i epidemii, także jako niemowlęta, co wskazuje na podłoże biologiczne.
- Wśród przyczyn biologicznych bierze się pod uwagę chromosomy płci, hormony i różnice w odporności, ale żadna z tych hipotez nie jest w pełni udowodniona.
Różnica, która narodziła się w XX wieku
Zespół gerontologów z kalifornijskich uczelni przeanalizował dane z 1763 roczników urodzeń z lat 1800–1935 w 13 krajach rozwiniętych[1]. Okazało się, że wyraźna przewaga kobiet w długości dorosłego życia, którą dziś uważamy za oczywistą, wykształciła się dopiero u osób urodzonych po 1880 roku[1]. Nadwyżka zgonów mężczyzn skupia się w wieku 50–70 lat, a główną chorobą, która za nią stoi, jest choroba serca[1].
Badacze oszacowali, że zgony związane z paleniem tytoniu odpowiadają za około 30% nadmiarowej umieralności mężczyzn w tym wieku[1]. Nawet po uwzględnieniu palenia mężczyźni nadal umierali częściej, zwłaszcza z powodu chorób układu krążenia[1]. Według autorów większa podatność mężczyzn na te choroby ujawniła się wtedy, gdy spadła liczba zgonów z powodu chorób zakaźnych i zmieniły się zachowania zdrowotne[1].
Czy to tylko kwestia stylu życia?
Gdyby różnica wynikała wyłącznie z zachowań, powinna znikać w warunkach, w których wszyscy są narażeni na podobne zagrożenia. Tak się jednak nie dzieje. Analiza siedmiu populacji żyjących w ekstremalnych warunkach – w czasie klęsk głodu, epidemii i niewolnictwa – wykazała, że kobiety miały niższą śmiertelność niemal w każdym wieku[2]. Do różnicy w długości życia najbardziej przyczyniała się lepsza przeżywalność dziewczynek w okresie niemowlęcym, gdy różnice w zachowaniu są minimalne[2]. Autorzy uznali to za argument za biologicznym podłożem przewagi kobiet, choć jej skala zależy też od warunków społecznych[2].
Ludzie są przy tym wyjątkowi. Przegląd badań nad różnymi gatunkami pokazuje, że u większości zwierząt to, która płeć żyje dłużej, zależy od warunków, a człowiek jest jedynym znanym gatunkiem, u którego jedna płeć ma przewagę praktycznie zawsze[3]. Ciekawy jest też paradoks: kobiety żyją dłużej, ale częściej chorują, zwłaszcza w starszym wieku[3].
Chromosomy, hormony, odporność
Chromosomy płci. Kobiety mają dwa chromosomy X, mężczyźni – jeden X i jeden Y. Według tzw. hipotezy „niechronionego X” u płci z jednym chromosomem X szkodliwe mutacje na tym chromosomie nie mają „zapasowej kopii”, która mogłaby je zrównoważyć. Metaanaliza danych o 229 gatunkach wykazała, że płeć z dwoma jednakowymi chromosomami płci żyje średnio o 17,6% dłużej[4]. Zależność obserwuje się także u ptaków, u których to samice mają dwa różne chromosomy płci i żyją krócej[4].
Hormony. Często mówi się, że testosteron szkodzi sercu, a estrogeny chronią przed stresem oksydacyjnym i wzmacniają odporność. Przegląd w czasopiśmie Cell Metabolism wymienia wpływ hormonów na reakcje zapalne i odpornościowe oraz większą odporność na uszkodzenia oksydacyjne jako możliwe wyjaśnienia, ale podkreśla, że obecnie dowody na te mechanizmy są słabe[3]. Czasem przytacza się też zapiski o eunuchach z dawnego dworu koreańskiego, którzy mieli żyć wyraźnie dłużej, jednak dane te są niepełne, a ich interpretacja została zakwestionowana przez innych badaczy.
Odporność. Kobiety i mężczyźni różnią się reakcjami odpornościowymi – zarówno wrodzonymi, jak i nabytymi[5]. Część tych różnic występuje przez całe życie, a część pojawia się dopiero po okresie dojrzewania, co sugeruje udział zarówno genów, jak i hormonów[5]. Przekłada się to na różnice w podatności na zakażenia, odpowiedzi na szczepionki oraz częstości chorób autoimmunologicznych i nowotworów[5].
Papierosy i alkohol – czynniki, na które mamy wpływ
Porównanie 32 krajów europejskich wykazało, że różnica w umieralności kobiet i mężczyzn jest silnie związana z tym, jaka część zgonów każdej z płci wynika z palenia tytoniu[6]. Po wyłączeniu zgonów związanych z tytoniem znikała m.in. sugestia, że względna przewaga kobiet jest większa na wschodzie Europy niż na zachodzie[6].
W ośmiu krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w tym w Polsce, przewaga kobiet w oczekiwanej długości życia wzrosła z około 7 lat w 1965 roku do około 10 lat w 2012 roku[7]. Zgony związane z alkoholem odpowiadały w latach 1990–2012 średnio za prawie 2 lata tej różnicy[7]. Na spadek luki można więc wpłynąć, ograniczając palenie i nadużywanie alkoholu wśród mężczyzn.
A co z rumiankiem?
Można spotkać się z informacją, że rumianek wydłuża życie kobiet. Chodzi o badanie obserwacyjne 1677 starszych osób pochodzenia meksykańskiego w USA, w którym picie rumianku wiązało się z mniejszym ryzykiem zgonu u kobiet, ale nie u mężczyzn[8]. Takie badanie pokazuje jedynie związek, a nie przyczynę – osoby pijące rumianek mogą różnić się od pozostałych wieloma cechami. Sami autorzy podkreślają, że wynik trzeba sprawdzić w innych populacjach[8].
Co z tego wynika dla mężczyzn
Biologii nie zmienimy, ale duża część przewagi kobiet wynika z chorób serca, palenia i alkoholu, czyli z czynników, na które można wpływać. W praktyce oznacza to:
- rzucenie palenia – to najskuteczniejszy pojedynczy krok dla zdrowia serca i płuc,
- ograniczenie alkoholu,
- regularne sprawdzanie ciśnienia tętniczego, cholesterolu i glukozy, zwłaszcza po 40. roku życia,
- codzienną aktywność fizyczną i dietę opartą na warzywach, owocach, pełnych ziarnach i roślinnych tłuszczach,
- niezwlekanie z wizytą u lekarza, gdy pojawią się niepokojące objawy, takie jak ból w klatce piersiowej czy duszność przy wysiłku.
