Ta historia zaczyna się od uporczywego kaszlu, ulewy w jodłowym lesie i chatki, w której mieszka zielarka nazywana przez okolicznych leśną Babą. Po opowiadaniu sprawdzamy, co nauka mówi o jodle pospolitej, spacerach po lesie i domowych sposobach na kaszel.
W skrócie
- Jodła pospolita (Abies alba) zawiera olejek eteryczny i związki polifenolowe, ale jej działanie badano głównie w laboratorium – brak badań klinicznych nad syropem z jodły na kaszel.
- Przebywanie w lesie obniża poziom kortyzolu i łagodzi objawy lęku oraz obniżonego nastroju, choć nie leczy infekcji.
- Ostre zapalenie oskrzeli zwykle mija samo, a dowody na skuteczność popularnych leków na kaszel są słabe; miód należy do lepiej przebadanych domowych sposobów.
- Kaszel trwający ponad trzy tygodnie, duszność, wysoka gorączka czy krew w plwocinie wymagają wizyty u lekarza.
Komornik w jodłowym lesie
Trzeci tydzień kaszlu. Komornik rzęzi jak stary maluch jego dziadka, tyle że maluch ma ponad czterdzieści lat, a on nie ma jeszcze trzydziestu. Kiedyś pracował w klimatyzowanym biurze w mieście, ale zbytnia wiara w ludzką uczciwość zaprowadziła go tu: do lasu, gdzie szuka starszej pani zalegającej z opłatą za kawałek działki.
Pada. Wyciąga z bagażnika gumiaki i parasol, a po kolejnym ataku kaszlu rusza w stronę jodeł. Podobno pod nimi człowiek odzyskuje zdrowie – miło byłoby, gdyby ta ludowa mądrość okazała się prawdą. Ścieżka zamienia się w błotnisty strumień, pod nogami leżą szyszki otoczone ciemnozielonymi, błyszczącymi igłami. Wiatr łamie mu parasol. Zawraca, ale na rozwidleniu, którego wcześniej nie zauważył, wybiera złą drogę.
Po trzech godzinach błądzenia, przemoczony i drżący z zimna, wychodzi na polanę. Pod rozłożystym drzewem stoi mała chatka z dymiącym kominem. Drzwi otwiera drobna babina, która z zaskakującą siłą wciąga go do środka, każe zdjąć mokry garnitur i usiąść pod kocem przy kominku.
– Zaraz zaparzę ziółek – mówi i sięga do szafki pełnej kolorowych flakonów. Podaje mu zieloną buteleczkę. – Syrop z jodły. Na oskrzela, złociutki. Do dna.
Zasypia nie wiadomo kiedy. Rano czuje się lepiej – czy od syropu, czy od ciepła i snu, tego nie wiadomo. Leśna Baba krząta się przy kuchni i nalewa mu zupy. Kto by pomyślał, że na takim odludziu odzyska wiarę w ludzi.
Co wiadomo o jodle pospolitej
Jodła pospolita to drzewo iglaste rosnące w górach i na pogórzach Europy, również w Polsce. W medycynie ludowej używano jej młodych pędów (np. do syropów), igieł i żywicy, głównie przy przeziębieniach i kaszlu. Przegląd badań nad tym gatunkiem podaje, że olejek eteryczny z igieł i gałązek zawiera przede wszystkim limonen, alfa- i beta-pinen, kamfen i octan bornylu, a kora i drewno są bogate w lignany i związki fenolowe[1]. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach opisywano działanie przeciwutleniające, przeciwdrobnoustrojowe czy przeciwcukrzycowe[1], ale to wyniki wstępne, których nie można przenosić wprost na ludzi.
Badań klinicznych na ludziach jest bardzo mało. W jednym niewielkim badaniu z udziałem 31 zdrowych osób kapsułka z ekstraktem z drewna jodły przyjęta z porcją białego pieczywa zmniejszała wzrost stężenia glukozy po posiłku o 35% w porównaniu z placebo[2]. To pojedynczy, krótki eksperyment dotyczący wyciągu z drewna, a nie syropu z pędów. Na pytanie, czy syrop z jodły łagodzi kaszel lub zapalenie oskrzeli, nauka nie ma dziś odpowiedzi – takich badań po prostu nie przeprowadzono.
Czy spacer wśród jodeł leczy
Ludowe przekonanie, że las „przywraca zdrowie”, ma pewne naukowe uzasadnienie – choć w innym sensie, niż sądzi bohater opowiadania. W metaanalizie badań nad tzw. kąpielami leśnymi (japońskie shinrin-yoku, czyli spokojne przebywanie w lesie) poziom kortyzolu w ślinie był niższy u osób spacerujących po lesie niż w grupach przebywających w mieście[3]. Autorzy zaznaczają, że efekt jest krótkotrwały, częściowo może wynikać z oczekiwań uczestników, a danych wciąż jest niewiele[3].
Inna metaanaliza 36 badań z udziałem ponad 3,5 tysiąca osób wykazała, że kąpiele leśne zmniejszają objawy depresji i lęku, natomiast korzyści dla parametrów fizjologicznych, takich jak ciśnienie krwi czy tętno, były mniej wyraźne[4]. Las sprzyja więc odprężeniu i samopoczuciu, ale nie zastąpi leczenia infekcji dróg oddechowych. A wędrówka w deszczu i zimnie, jak w opowiadaniu, z pewnością nie jest dobrym pomysłem przy chorych oskrzelach.
Kaszel i zapalenie oskrzeli – co naprawdę pomaga
Ostre zapalenie oskrzeli najczęściej wywołują wirusy i zwykle ustępuje samoistnie, choć kaszel potrafi utrzymywać się nawet przez kilka tygodni. Przegląd Cochrane wykazał, że antybiotyki nie zwiększają odsetka osób, u których następuje poprawa, a czas trwania kaszlu skracają średnio o mniej niż dobę[5]. Inny przegląd Cochrane nie znalazł dobrych dowodów ani za, ani przeciw skuteczności dostępnych bez recepty leków na ostry kaszel[6].
Na tym tle nieźle wypada miód. W przeglądzie systematycznym 14 badań miód łagodził częstość i nasilenie kaszlu w infekcjach górnych dróg oddechowych lepiej niż zwykłe postępowanie[7]. Autorzy podkreślają jednak potrzebę lepszych badań porównujących miód z placebo[7]. Ciekawym nawiązaniem do jodły jest miód spadziowy jodłowy, ale nie ma badań wskazujących, że łagodzi kaszel skuteczniej niż inne miody.
Przy przeziębieniu i zapaleniu oskrzeli najważniejsze pozostaje to, co zrobiła leśna Baba: ciepło, odpoczynek, sen i odpowiednia ilość płynów.
Bezpieczeństwo i kiedy iść do lekarza
- Kaszel dłuższy niż 3 tygodnie, duszność, ból w klatce piersiowej, wysoka lub nawracająca gorączka, krew w plwocinie albo wyraźne osłabienie – to sygnały, że trzeba zgłosić się do lekarza. Domowe syropy nie zastępują diagnostyki.
- Olejki eteryczne z drzew iglastych są silnie skoncentrowane – nie należy ich połykać ani stosować u niemowląt i małych dzieci (w okolicy twarzy mogą wywołać skurcz krtani lub oskrzeli). Mogą też podrażniać skórę i drogi oddechowe u osób z astmą.
- Syropy z pędów przygotowuje się zwykle z dużą ilością cukru, co ma znaczenie m.in. dla osób z cukrzycą. Brakuje danych o ich bezpieczeństwie w ciąży i podczas karmienia piersią.
- Miodu nie podaje się dzieciom poniżej 1. roku życia ze względu na ryzyko botulizmu niemowlęcego.
- Zbieranie pędów w lesie wymaga zgody właściciela lasu lub nadleśnictwa – nie obrywaj młodych drzewek.
