Przykry zapach stóp dotyczy wielu osób, zarówno mężczyzn, jak i kobiet, i wcale nie musi oznaczać zaniedbań w higienie. Żeby skutecznie się go pozbyć, warto zrozumieć, skąd się bierze.
W skrócie
- Zapach nie pochodzi z samego potu, lecz z rozkładu jego składników przez bakterie żyjące na skórze stóp.
- Głównym winowajcą jest kwas izowalerianowy, wytwarzany m.in. przez gronkowce z aminokwasu leucyny obecnego w pocie.
- Podstawą jest ograniczenie wilgoci: codzienne mycie i dokładne suszenie stóp, zmiana skarpet, wietrzenie i rotacja butów.
- Przy nadmiernej potliwości pierwszym wyborem są antyperspiranty z chlorkiem glinu, a przy braku efektu – leczenie dermatologiczne.
- Uporczywy zapach może być objawem infekcji skóry, np. keratolizy jamkowej lub grzybicy, które wymagają leczenia.
Skąd się bierze zapach stóp
Na podeszwach znajduje się bardzo dużo gruczołów potowych, a stopy przez większość dnia tkwią w ciepłych, zamkniętych butach. To idealne warunki dla bakterii. Badania mikrobiologiczne pokazują, że na skórze podeszwy dominują gronkowce i że właśnie tam – a nie na grzbiecie stopy – powstaje najwięcej lotnych kwasów tłuszczowych odpowiedzialnych za nieprzyjemny zapach[1].
Kluczowym związkiem jest kwas izowalerianowy o charakterystycznym „serowym” zapachu. W badaniu japońskich naukowców wykazano, że wytwarza go Staphylococcus epidermidis – bakteria, która normalnie żyje na skórze każdego człowieka – rozkładając leucynę zawartą w pocie[2]. U osób z wyjątkowo silnym zapachem stóp częściej wykrywano też bakterię Bacillus subtilis[2]. Sam pot jest więc praktycznie bezwonny; zapach pojawia się, gdy bakterie mają do dyspozycji wilgoć, ciepło, pot i złuszczony naskórek.
Higiena i pielęgnacja stóp
Celem nie jest „wyjałowienie” skóry, ale ograniczenie wilgoci i pożywki dla bakterii:
- Myj stopy codziennie letnią wodą i zwykłym mydłem, a przy silnej potliwości także drugi raz w ciągu dnia. Bardzo gorąca woda nie jest potrzebna.
- Dokładnie osuszaj stopy, zwłaszcza przestrzenie między palcami. Wilgoć sprzyja także grzybicy.
- Usuwaj zrogowaciały naskórek, np. pumeksem – to pożywka dla bakterii.
- Zmieniaj skarpety codziennie, a w razie potrzeby częściej. Wybieraj takie, które dobrze odprowadzają wilgoć; liczy się nie tylko skład, ale też to, czy skarpety są suche.
- Rozważ antyperspirant do stóp. Zwykły dezodorant maskuje zapach, a antyperspirant ogranicza wydzielanie potu.
Na rynku są też skarpety z jonami srebra i inne tkaniny antybakteryjne. Brakuje jednak dobrych badań klinicznych, które pokazałyby, że rozwiązują problem lepiej niż codzienna zmiana zwykłych skarpet.
Obuwie – często źródło problemu
Bakterie namnażają się nie tylko na skórze, ale też we wnętrzu butów. Jeśli zapach wraca mimo starannej higieny, przyczyną mogą być buty:
- Nie noś tych samych butów dzień po dniu. Daj im co najmniej dobę na wyschnięcie; pomocne są wyjmowane wkładki, które można suszyć i prać.
- Wybieraj obuwie przewiewne, ze skóry naturalnej lub siatki, zamiast nieprzepuszczających powietrza materiałów syntetycznych.
- Pierz buty sportowe, jeśli producent na to pozwala, i dokładnie je susz.
- Wymieniaj zużyte wkładki i buty, które mimo prania wciąż nieprzyjemnie pachną.
Popularny sposób z zamrażaniem butów nie został sprawdzony w badaniach, a wiele bakterii przeżywa niskie temperatury, więc lepiej postawić na suszenie i pranie.
Gdy stopy pocą się nadmiernie
U części osób problemem jest nadpotliwość (hiperhydroza). Pierwotna nadpotliwość dotyczy symetrycznie pach, dłoni, stóp lub twarzy i nie wynika z innej choroby; wtórna może być skutkiem chorób lub przyjmowanych leków[3]. W większości przypadków leczenie zaczyna się od preparatów z chlorkiem glinu stosowanych miejscowo. Przy nadmiernej potliwości stóp i dłoni lekarz może zaproponować jonoforezę, a w cięższych przypadkach zastrzyki z toksyny botulinowej lub leki doustne[3]. Jeśli zwykłe antyperspiranty nie pomagają, a pocenie utrudnia codzienne życie, warto udać się do dermatologa.
Zapach jako objaw choroby skóry
Bardzo intensywny zapach połączony z drobnymi, płytkimi „dołkami” na podeszwach (zwłaszcza na piętach i pod palcami) może oznaczać keratolizę jamkową. To bakteryjne zakażenie naskórka podeszwy, które leczy się głównie antybiotykami stosowanymi miejscowo w połączeniu z antyperspirantami i poprawą higieny[4].
Częstą chorobą stóp jest też grzybica, na którą choruje około 3% ludzi na świecie, częściej nastolatki i dorośli w wieku 16–45 lat oraz mężczyźni[5]. Objawia się m.in. świądem, pękaniem i złuszczaniem skóry między palcami. Wymaga leczenia preparatami przeciwgrzybiczymi, a nieleczona może się utrzymywać i rozprzestrzeniać[5]. Do grzybicy łatwo zarazić się od domowników i przez wspólne ręczniki czy obuwie.
Czy dieta ma znaczenie
Niektóre składniki pożywienia rzeczywiście mogą wpływać na zapach ciała. Po zjedzeniu czosnku siarkowe związki zapachowe, takie jak siarczek allilowo-metylowy, są uwalniane nie tylko z oddechem, ale też przez skórę[6]. Zapach stóp wynika jednak przede wszystkim z działalności bakterii, a nie z menu. Nie ma dowodów, że picie dużej ilości wody, herbatki z pokrzywy czy dieta bogata w warzywa usuwają ten problem – choć oczywiście sprzyjają ogólnemu zdrowiu.
Do lekarza warto się zgłosić, gdy zapachowi towarzyszą zmiany skórne, świąd, pęknięcia, ból lub zaczerwienienie, gdy problem pojawił się nagle razem z nadmiernym poceniem całego ciała albo gdy masz cukrzycę – wtedy każda zmiana na stopach wymaga uwagi.
