Rak piersi to najczęstszy nowotwór złośliwy u kobiet w Polsce i na świecie, dlatego wiele osób szuka sposobów, by zmniejszyć swoje ryzyko. Słowo „chemoprewencja” bywa przy tym rozumiane jako „zapobieganie rakowi dietą”, a w medycynie oznacza przede wszystkim coś innego – stosowanie leków u kobiet z podwyższonym ryzykiem.
Ważne: żadna dieta, zioło ani suplement nie zastępują badań profilaktycznych (mammografii, USG), konsultacji genetycznej przy obciążonym wywiadzie rodzinnym ani leczenia onkologicznego. Jeśli zauważysz guzek, wciągnięcie brodawki, wyciek lub zmianę skóry piersi, zgłoś się do lekarza.
W skrócie
- Chemoprewencja w sensie medycznym to leki (np. tamoksyfen, raloksyfen, inhibitory aromatazy) zmniejszające ryzyko raka piersi u kobiet z podwyższonym ryzykiem – decyzję podejmuje się z lekarzem.
- Leki te zmniejszają ryzyko raka hormonozależnego o ponad jedną trzecią, ale mają działania niepożądane: tamoksyfen i raloksyfen zwiększają ryzyko zakrzepicy, a tamoksyfen także raka endometrium.
- Z czynników stylu życia najlepiej udokumentowane są: utrzymanie prawidłowej masy ciała, aktywność fizyczna, dieta bogata w błonnik i ograniczenie alkoholu.
- Kurkumina, resweratrol czy zielona herbata działają na komórki nowotworowe w laboratorium, ale nie ma dowodów, że zapobiegają lub leczą raka piersi u ludzi.
Czym jest chemoprewencja
Pojęcie chemoprewencji wprowadzono w latach 70. XX wieku. Oznacza stosowanie substancji – leków lub związków naturalnych – które mają zahamować, opóźnić lub odwrócić proces powstawania nowotworu. Wyróżnia się chemoprewencję pierwotną (u osób zdrowych z podwyższonym ryzykiem), wtórną (u osób ze zmianami przedrakowymi) i trzeciorzędową (zapobieganie nawrotom po leczeniu). W praktyce klinicznej skuteczność potwierdzono w dużych badaniach tylko dla kilku leków. Dla składników żywności takich dowodów nie ma, dlatego dietę lepiej traktować jako element zdrowego stylu życia, a nie „naturalną chemoprewencję”.
Chemoprewencja medyczna: leki dla kobiet z podwyższonym ryzykiem
Metaanaliza danych ponad 83 tysięcy kobiet z dziewięciu badań wykazała, że selektywne modulatory receptora estrogenowego (tamoksyfen, raloksyfen i pokrewne) zmniejszały zachorowalność na raka piersi o 38% w ciągu 10 lat obserwacji.[1] Ochrona dotyczyła głównie raka hormonozależnego i utrzymywała się przez co najmniej 5 lat po zakończeniu leczenia, ale leki zwiększały ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych.[1]
Amerykańska grupa ekspertów USPSTF zaleca, by lekarze proponowali tamoksyfen, raloksyfen lub inhibitory aromatazy kobietom z podwyższonym ryzykiem raka piersi i niskim ryzykiem działań niepożądanych.[2] Jednocześnie odradza rutynowe stosowanie tych leków u kobiet bez zwiększonego ryzyka, bo korzyść jest wtedy niewielka w stosunku do szkód.[2] Podwyższone ryzyko ocenia lekarz – bierze pod uwagę m.in. zachorowania w rodzinie, mutacje genów BRCA1/2 oraz wcześniejsze zmiany w biopsji piersi. Jeśli w twojej rodzinie było kilka zachorowań na raka piersi lub jajnika, warto zapytać o poradnię genetyczną.
Styl życia i dieta: co wiadomo
Duży przegląd parasolowy obejmujący 781 metaanaliz wykazał, że najmocniejsze dowody dotyczą masy ciała: wyższe BMI i przybieranie na wadze po menopauzie wiążą się ze zwiększonym ryzykiem raka piersi.[3] Do czynników ochronnych o przekonujących lub mocnych dowodach należały wysokie spożycie błonnika, umiarkowana i intensywna aktywność fizyczna oraz ogólnie zdrowy styl życia.[3] Autorzy zauważyli też, że choć dietę badano najczęściej, większość związków z poszczególnymi produktami opiera się na słabych dowodach.[3]
Wyraźnie udokumentowanym czynnikiem ryzyka jest alkohol. Przegląd 15 metaanaliz wykazał zależność dawka–odpowiedź między piciem alkoholu a ryzykiem raka piersi, widoczną nawet przy niewielkim spożyciu.[4] Nie istnieje więc „bezpieczna” dla piersi ilość alkoholu – im mniej, tym lepiej.
W metaanalizie badań z Azji większe spożycie owoców i warzyw oraz białka i izoflawonów sojowych wiązało się z mniejszym ryzykiem raka piersi, a samo picie zielonej herbaty – nie.[5] To jednak badania obserwacyjne, które nie dowodzą związku przyczynowego, a ich wyniki trudno przenieść na populację europejską.
Kurkumina, resweratrol, zielona herbata – obiecujące w laboratorium
Starsza wersja tego artykułu sugerowała, że badania kliniczne potwierdziły działanie kurkuminy na raka piersi. To nieprawda. Przegląd 60 badań przedklinicznych wykazał, że kurkumina hamuje namnażanie i pobudza obumieranie komórek raka piersi w hodowlach oraz zmniejsza guzy u zwierząt – autorzy podkreślili, że potrzebne są badania kliniczne.[6] Przegląd 34 badań z randomizacją u chorych w trakcie leczenia onkologicznego nie pozwolił stwierdzić skuteczności kurkuminy z powodu niejednorodnych wyników i ograniczeń metodologicznych.[7]
Podobnie jest z zieloną herbatą: przegląd Cochrane uznał dowody na jej ochronne działanie przed nowotworami za ograniczone i niespójne, a ekstrakty z zielonej herbaty powodowały m.in. dolegliwości żołądkowo-jelitowe i wzrost enzymów wątrobowych.[8] Resweratrol, likopen czy genisteina także działają na komórki w laboratorium, ale brak badań klinicznych, które potwierdzałyby zapobieganie rakowi piersi. Popularna skala ORAC mierzy właściwości przeciwutleniające w probówce i nie mówi nic o ochronie przed nowotworem.
Praktyczne wskazówki
- Korzystaj z badań przesiewowych – w Polsce bezpłatna mammografia jest dostępna dla kobiet w wieku objętym programem profilaktyki; młodsze kobiety z obciążonym wywiadem powinny ustalić plan badań z lekarzem.
- Obserwuj swoje piersi i zgłaszaj lekarzowi każdą nową zmianę – nie czekaj na kolejne badanie kontrolne.
- Dbaj o prawidłową masę ciała, ruszaj się regularnie, jedz dużo warzyw, owoców, pełnych ziaren i roślin strączkowych, ogranicz alkohol.
- Jeśli masz podwyższone ryzyko, porozmawiaj z lekarzem o chemoprewencji lekowej i jej skutkach ubocznych.
- Jeśli chorujesz lub jesteś w trakcie leczenia, nie przyjmuj suplementów (w tym kurkuminy i ekstraktów roślinnych) bez zgody onkologa – mogą wpływać na działanie leków i wyniki badań wątrobowych.
