Pieprz metystynowy (Piper methysticum), znany jako kava kava, od stuleci jest ceremonialnym napojem mieszkańców wysp Pacyfiku, a w Europie przez lata sprzedawano go jako ziołowy środek na niepokój. Historia kavy to jednak także historia zgłoszeń uszkodzeń wątroby i zakazów sprzedaży, więc warto znać obie strony.
W skrócie
- Starsze badania kliniczne sugerowały, że wyciąg z kavy łagodzi objawy lęku lepiej niż placebo.
- Największe i najdłuższe badanie u osób z rozpoznanym zespołem lęku uogólnionego nie wykazało przewagi kavy nad placebo.
- Opisano kilkadziesiąt do ponad stu przypadków podejrzewanego uszkodzenia wątroby, co doprowadziło do wycofania preparatów z kavą w Niemczech i innych krajach Europy.
- Kavy nie łączy się z alkoholem, lekami działającymi na wątrobę ani lekami uspokajającymi; nie stosuje się jej w ciąży, w czasie karmienia piersią ani u osób z chorobami wątroby.
- Status prawny kavy różni się między krajami i zmieniał się w czasie – przed zakupem trzeba sprawdzić aktualne przepisy.
Czym jest kava
Kava to krzew z rodziny pieprzowatych. Surowcem są grube, rozgałęzione kłącza i korzenie, z których na wyspach Pacyfiku przygotowuje się wodny napar o działaniu rozluźniającym. Za efekty odpowiadają głównie związki zwane kawalaktonami (m.in. kawaina i metystycyna). Na Zachodzie zamiast tradycyjnego napoju zaczęto stosować wyciągi etanolowe i acetonowe w tabletkach. Analiza przypadków uszkodzenia wątroby wskazała jednak, że do powikłań dochodziło niezależnie od rodzaju rozpuszczalnika, a kluczowa była zła jakość surowca.[1] W kulturach Pacyfiku kava pełni ważną rolę społeczną i jest istotnym towarem eksportowym.
Kava a lęk – co pokazują badania
Przegląd Cochrane obejmujący siedem badań z randomizacją wykazał, że wyciąg z kavy łagodził objawy lęku silniej niż placebo, a działania niepożądane w tych badaniach były łagodne i przemijające.[2] Nowsza analiza badań klinicznych również wskazała na przewagę kavy nad placebo pod względem odsetka osób, które zareagowały na leczenie, ale autorzy uznali ją za opcję krótkoterminową, a nie zamiennik długotrwałego leczenia lęku.[3]
Ważną korektę wniosło 16-tygodniowe badanie III fazy u 171 osób z rozpoznanym zespołem lęku uogólnionego. Wodny wyciąg z korzenia kavy (240 mg kawalaktonów na dobę) nie zmniejszał lęku bardziej niż placebo, a w grupie kavy częściej występowały pogorszenie pamięci, drżenie i nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych.[4] Autorzy uznali, że kava może ewentualnie pomagać w łagodniejszym, sytuacyjnym niepokoju, ale ten preparat nie był skuteczny w zaburzeniu lękowym wymagającym leczenia.[4]
Stara wersja tego tekstu twierdziła, że kava przyspiesza pracę umysłu, działa przeciwbólowo i przeciwdrgawkowo oraz pomaga rzucić palenie i alkohol. Przeglądy badań klinicznych tego nie potwierdzają, dlatego te twierdzenia usunęliśmy.
Uszkodzenia wątroby i zakazy w Europie
Do końca lat 90. kavę uważano za ziele niemal pozbawione poważnych działań niepożądanych. Potem pojawiły się zgłoszenia uszkodzeń wątroby – łącznie ponad sto spontanicznych raportów o działaniach niepożądanych dotyczących wątroby.[5] W 2002 roku Niemcy zakazały sprzedaży etanolowych i acetonowych wyciągów z kavy, a szczegółowa ocena przyczynowości potwierdziła, że kava może uszkadzać wątrobę – w jednym przypadku objawy powróciły po ponownym przyjęciu preparatu.[1] Przypadki dotyczyły różnych rodzajów wyciągów, także wodnych.[1]
Jako czynniki ryzyka wskazywano przekraczanie zalecanych dawek, długotrwałe przyjmowanie, równoczesne stosowanie innych leków i suplementów oraz prawdopodobnie złą jakość surowca.[1] Rozważa się też interakcje kawalaktonów z lekami przez enzymy wątrobowe z grupy cytochromu P450, a w wielu opisanych przypadkach chorzy pili także alkohol.[5]
Zgłoszenia doprowadziły do zakazu sprzedaży produktów z kavą w Europie. W Niemczech sądy administracyjne uznały później ten zakaz za nieproporcjonalny i został on uchylony, ale spór o rzeczywistą skalę ryzyka trwa.[6] Nie da się więc uczciwie powiedzieć, że ryzyko jest „mniejsze niż uderzenie pioruna” – po prostu nie jest dobrze poznane.
Status prawny kavy w Polsce zmieniał się na przestrzeni lat. Przepisy dotyczące obrotu kavą jako żywnością, suplementem czy lekiem różnią się między krajami, dlatego przed zakupem warto sprawdzić aktualny stan prawny.
Inne działania niepożądane
W krótkim, 6-tygodniowym badaniu z dawką 120–240 mg kawalaktonów dziennie nie stwierdzono różnic w próbach wątrobowych ani objawów odstawienia czy uzależnienia w porównaniu z placebo.[7] Krótki czas obserwacji nie pozwala jednak wyciągać wniosków o długotrwałym stosowaniu. U osób pijących duże ilości tradycyjnego napoju często obserwuje się tzw. dermopatię kavową – suchą, łuszczącą się skórę przypominającą rybią łuskę.[8] Większe dawki mogą powodować senność i zaburzenia koordynacji, dlatego po kavie nie należy prowadzić samochodu.
Bezpieczeństwo i praktyczne wskazówki
- Nie stosuj kavy, jeśli masz chorobę wątroby, regularnie pijesz alkohol lub przyjmujesz leki metabolizowane w wątrobie.
- Nie łącz jej z lekami uspokajającymi, nasennymi, przeciwlękowymi ani przeciwdepresyjnymi bez konsultacji z lekarzem.
- Kava nie jest odpowiednia w ciąży, w okresie karmienia piersią i dla dzieci.
- Objawy takie jak ciemny mocz, zażółcenie skóry lub oczu, nudności czy silne zmęczenie wymagają przerwania stosowania i pilnego kontaktu z lekarzem.
- Lęk, napady paniki i bezsenność utrzymujące się tygodniami to sygnał do konsultacji z lekarzem lub psychoterapeutą – skuteczne są psychoterapia i leczenie farmakologiczne.
Łagodniejszą alternatywą bywa męczennica lub melisa, choć i przy nich dowody na skuteczność są ograniczone, a każde zioło o działaniu uspokajającym warto omówić z lekarzem, jeśli przyjmujesz inne leki.
