Zaburzenia odżywiania – co trzeba wiedzieć i gdzie szukać pomocy

Zaburzenia odżywiania to nie kaprys, brak silnej woli ani „przesadna dieta”, tylko choroby psychiczne, które mocno odbijają się na zdrowiu fizycznym. Dobra wiadomość jest taka, że da się je skutecznie leczyć – i im wcześniej ktoś trafi po pomoc, tym większa szansa na pełny powrót do zdrowia.

W skrócie

Zaburzenia odżywiania to poważne choroby psychiczne; dotyczą kobiet i mężczyzn, młodzieży i dorosłych.
Najbardziej znane to jadłowstręt psychiczny (anoreksja), bulimia i zaburzenie z napadami objadania się.
Treści „pro-ana” i porównywanie się w mediach społecznościowych wiążą się z gorszym obrazem ciała i bardziej restrykcyjnym jedzeniem.
Istnieją skuteczne metody leczenia, przede wszystkim psychoterapia, a u młodzieży terapia z udziałem rodziny.
Jeśli coś cię niepokoi u siebie lub bliskiej osoby, zacznij od rozmowy z lekarzem rodzinnym, psychiatrą lub psychologiem.

Czym są zaburzenia odżywiania

To zaburzenia, w których jedzenie, ciało i jego wygląd zaczynają zajmować centralne miejsce w myślach i decydować o samopoczuciu. Zaburzone myślenie o wadze, sylwetce i jedzeniu odgrywa kluczową rolę zarówno w ich powstawaniu, jak i w podtrzymywaniu choroby^[1]. Obecne klasyfikacje wyróżniają sześć głównych zaburzeń karmienia i jedzenia: jadłowstręt psychiczny, bulimię, zaburzenie z napadami objadania się, ARFID (unikające i ograniczające przyjmowanie pokarmów), pikę i zaburzenie przeżuwania^[1]. Zaburzenia te mogą też przebiegać inaczej u mężczyzn niż u kobiet^[1].

Najczęstsze postacie

Jadłowstręt psychiczny (anoreksja) – uporczywe ograniczanie jedzenia, silny lęk przed przytyciem i zaburzony obraz własnego ciała. Choroba może prowadzić do zaburzeń hormonalnych, a u dzieci i nastolatków – do zahamowania wzrostu i dojrzewania.
Bulimia – nawracające epizody jedzenia z poczuciem utraty kontroli, po których pojawiają się zachowania „kompensacyjne”, np. prowokowanie wymiotów, głodówki, środki przeczyszczające czy wyczerpujące ćwiczenia. Masa ciała bywa prawidłowa, więc otoczenie często niczego nie zauważa.
Zaburzenie z napadami objadania się – epizody objadania się z utratą kontroli, poczuciem winy i wstydu, ale bez zachowań kompensacyjnych. Może współwystępować z otyłością, choć sama otyłość nie jest zaburzeniem odżywiania.
ARFID – unikanie lub ograniczanie jedzenia z powodów innych niż chęć schudnięcia, np. z lęku przed zakrztuszeniem albo silnej wrażliwości na smak i konsystencję.

Jak często występują i dlaczego to poważne

Przegląd 94 badań z lat 2000–2018 pokazał, że zaburzenia odżywiania są rozpowszechnione na całym świecie, częściej u kobiet, ale dotyczą także mężczyzn^[2]. Według tej analizy odsetek osób chorujących w danym momencie wzrósł w badanym okresie ponad dwukrotnie^[2]. Nie są to choroby błahe: metaanaliza badań z lat 2010–2024 potwierdziła, że u osób z zaburzeniami odżywiania ryzyko przedwczesnej śmierci jest wyraźnie wyższe niż w populacji ogólnej, a najwyższe w przypadku anoreksji^[3]. Zaburzenia te pogarszają też zdrowie fizyczne i codzienne funkcjonowanie w szkole, pracy i relacjach^[1].

Ortoreksja – gdy „zdrowe jedzenie” staje się obsesją

Ortoreksja nie jest oficjalnym rozpoznaniem, ale coraz częściej opisuje się ją w literaturze naukowej. Chodzi o sytuację, w której ktoś ogranicza jedzenie nie ze względu na ilość, lecz na „jakość” – i w efekcie skrajnie restrykcyjna dieta, stosowana w imię zdrowia, prowadzi do niedożywienia lub utrudnia codzienne życie^[4]. Autorzy przeglądu zwracają uwagę, że badania nad częstością ortoreksji mają poważne braki metodologiczne, a kryteria diagnostyczne wciąż są dopiero proponowane^[4]. Sygnałem ostrzegawczym jest moment, w którym lista „zakazanych” produktów stale się wydłuża, a odstępstwo od reguł wywołuje silny lęk lub poczucie winy.

Rola internetu i mediów społecznościowych

W sieci działają strony i grupy promujące zaburzenia odżywiania jako „styl życia” (tzw. pro-ana i pro-mia), w których uczestnicy podsuwają sobie sposoby na niejedzenie i wzajemnie się do niego dopingują. Metaanaliza dziewięciu badań wykazała, że kontakt z takimi treściami wiąże się z większym niezadowoleniem z własnego ciała, częstszym odchudzaniem się i gorszym nastrojem^[5]. Także zwykłe korzystanie z mediów społecznościowych – zwłaszcza oglądanie i publikowanie zdjęć oraz porównywanie swojego wyglądu z innymi – wiąże się z gorszym obrazem ciała i zaburzonym jedzeniem, choć większość tych badań pokazuje jedynie związek, a nie dowodzi przyczyny^[6].

Praktyczny wniosek: rady dietetyczne z forów, blogów i od „trenerów” w mediach społecznościowych trzeba weryfikować, a od kont, po których obejrzeniu czujesz się gorzej ze swoim ciałem, warto się po prostu odciąć. Wsparcie od osób, które same zmagają się z chorobą i nie są w leczeniu, nie zastąpi pomocy specjalisty.

Zaburzenia odżywiania można leczyć

Leczenie zależy od rodzaju zaburzenia i wieku chorego, a jego podstawą jest psychoterapia. U nastolatków i dorosłych z anoreksją oraz u nastolatków z bulimią najlepiej sprawdzają się metody angażujące rodzinę, a u dorosłych z bulimią – terapia poznawczo-behawioralna ukierunkowana na zaburzenia odżywiania^[7]. W zaburzeniu z napadami objadania się skuteczna jest psychoterapia, a w części przypadków także leczenie farmakologiczne^[7]. Duża metaanaliza ponad 400 badań pokazała, że odsetek osób, które wracają do zdrowia, rośnie z upływem lat od rozpoczęcia leczenia, a dzieci i nastolatki mają lepsze rokowanie niż dorośli^[8]. To ważny argument za tym, by nie czekać, aż problem „sam minie”.

Sygnały ostrzegawcze i gdzie szukać pomocy

Zaniepokoić powinny m.in.:

ciągłe myślenie o jedzeniu, wadze lub sylwetce, które utrudnia skupienie się na czymkolwiek innym,
pomijanie posiłków, unikanie jedzenia przy innych, ukrywanie jedzenia,
napady objadania się, prowokowanie wymiotów, nadużywanie środków przeczyszczających lub moczopędnych,
ćwiczenie mimo zmęczenia, choroby lub kontuzji, z poczuciem przymusu,
zawroty głowy, omdlenia, zatrzymanie miesiączki, ciągłe uczucie zimna,
wycofanie się z kontaktów, drażliwość, obniżony nastrój.

W Polsce pierwszym krokiem może być wizyta u lekarza rodzinnego, który oceni stan zdrowia i skieruje dalej. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzeba skierowania. Pomoc oferują też centra zdrowia psychicznego dla dorosłych oraz poradnie i ośrodki środowiskowe dla dzieci i młodzieży, gdzie z psychologiem lub psychoterapeutą można spotkać się bez skierowania. Dzieci i nastolatki mogą zadzwonić na bezpłatny Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży 116 111, a dorośli w kryzysie – do Centrum Wsparcia pod numer 800 70 2222. Gdy stan zdrowia gwałtownie się pogarsza, pojawiają się omdlenia lub myśli samobójcze, dzwoń na 112.

Jeśli martwisz się o bliską osobę, porozmawiaj z nią spokojnie, bez ocen i komentarzy o wyglądzie, mówiąc o tym, co zauważasz i że się martwisz. Zaproponuj wspólne pójście do specjalisty. Zaburzenia odżywiania są chorobą, z której można wyzdrowieć, a szukanie pomocy to oznaka siły, nie słabości.