Napar z kwiatu lipy z miodem to jeden z najbardziej znanych domowych sposobów na przeziębienie i wieczorne wyciszenie. Lipa ma ugruntowaną pozycję w tradycji, ale jej działanie zbadano znacznie słabiej, niż sugerują popularne opisy. Poniżej: co wiadomo o roślinie, co mówią badania oraz jak lipę zebrać, wysuszyć, zaparzyć i kupić bezpiecznie.
W skrócie
- Kwiat lipy jest tradycyjnie stosowany przy objawach przeziębienia i łagodnym stresie – to zastosowanie oparte na długiej tradycji, a nie na badaniach klinicznych.
- Gorący napój sam w sobie łagodzi objawy przeziębienia, a miód może łagodzić kaszel u dzieci powyżej 1. roku życia.
- Uspokajające działanie lipy opisano w badaniach na myszach (dla gatunku meksykańskiego); u ludzi go nie potwierdzono.
- Kwiaty zbiera się z przysadkami na początku kwitnienia, z dala od ruchliwych dróg, i suszy w cieniu.
- Napar lepiej pić ciepły niż wrzący, a herbatki ziołowe z handlu urozmaicać ze względu na możliwe zanieczyszczenia.
- Lipa nie leczy grypy, anginy ani zapalenia oskrzeli – przy niepokojących objawach potrzebny jest lekarz.
Lipa w Polsce i w tradycji
W Polsce najczęściej spotyka się lipę drobnolistną (Tilia cordata) i szerokolistną (Tilia platyphyllos). Surowiec leczniczy stanowią suszone kwiatostany wraz z przysadkami – charakterystycznymi, jasnymi „skrzydełkami” – z tych gatunków lub ich mieszańca[1]. Kwiaty lipy są tradycyjnie stosowane w łagodzeniu objawów przeziębienia oraz przy objawach stresu psychicznego[1], a także przy podrażnieniu gardła i dolegliwościach górnych dróg oddechowych[2].
Lipy od wieków sadzono przy domach, dworach i drogach, a w kulturze słowiańskiej uchodziły za drzewa spokoju i dobra. Są też cennym źródłem miodu lipowego. Lipę pije się też dla smaku: przegląd badań etnobotanicznych z 29 regionów Europy wykazał, że należy do najważniejszych roślin używanych do parzenia herbatek pitych dla smaku i przyjemności, obok mięty, tymianku, lebiodki, maliny i rumianku[3]. Autorzy zaznaczają, że bezpieczeństwo regularnego picia takich naparów wymaga dalszych badań[3].
Co zawiera kwiat lipy
W kwiatach lipy znaleziono m.in. flawonoidy, śluzy i alkaloidy. Część z tych związków przechodzi do naparu przygotowanego gorącą wodą, czyli w tej postaci, w jakiej lipę stosuje się tradycyjnie[1]. W naparach, odwarach i nalewkach z kwiatów lipy szerokolistnej zidentyfikowano około trzydziestu związków, głównie flawonoidy, proste związki fenolowe i procyjanidyny[4]. W badaniu porównawczym świeże kwiaty lipy drobnolistnej zawierały więcej związków zapachowych niż kwiaty azjatyckiej lipy Miquela[5].
Lipa na przeziębienie – co mówią badania
Kwiat lipy jest od dziesięcioleci składnikiem polskich ziołowych mieszanek stosowanych przy gorączce towarzyszącej infekcjom górnych dróg oddechowych, obok kory wierzby, kwiatu bzu czarnego i kwiatu wiązówki[6]. Głównym składnikiem przeciwgorączkowym tych preparatów jest jednak kora wierzby[6]. Dobrych badań klinicznych samego kwiatu lipy przy przeziębieniu brakuje, dlatego jego popularne określenia „napotny”, „przeciwbólowy” czy „przeciwzapalny” wynikają głównie z tradycji i badań laboratoryjnych.
W badaniu laboratoryjnym ekstrakt z kwiatu lipy, przetworzony przez ludzką mikroflorę jelitową, zmieniał skład bakterii jelitowych i ograniczał wytwarzanie jednego z mediatorów zapalnych przez komórki odpornościowe[2]. To wstępny wynik, który nie przekłada się bezpośrednio na efekt u chorego.
Część korzyści może mieć prostsze wyjaśnienie. W badaniu z udziałem 30 osób z przeziębieniem lub grypą gorący napój owocowy szybko i na dłużej złagodził katar, kaszel, kichanie, ból gardła, dreszcze i zmęczenie, podczas gdy ten sam napój w temperaturze pokojowej pomagał tylko na część objawów[7]. Autorzy tłumaczą to m.in. pobudzeniem wydzielania śliny i śluzu oraz efektem placebo[7]. Ciepły napar z lipy dodatkowo nawadnia, co przy infekcji z gorączką ma znaczenie.
Lipa z miodem i cytryną
Miód rzeczywiście ma udokumentowane działanie przy kaszlu. Przegląd Cochrane wykazał, że u dzieci od 1. roku życia miód prawdopodobnie łagodzi kaszel lepiej niż brak leczenia czy placebo i może działać podobnie jak popularny lek przeciwkaszlowy z dekstrometorfanem[8]. Efekt dotyczył głównie pierwszych dni infekcji[8]. Miodu nie podaje się dzieciom poniżej 12. miesiąca życia ze względu na ryzyko botulizmu niemowlęcego. Dodaje się go do naparu, gdy nieco ostygnie.
Plasterek cytryny poprawia smak, ale nie ma dowodów, że zawarta w nim niewielka ilość witaminy C skraca przeziębienie.
Lipa na uspokojenie i sen
Lipa ma opinię łagodnego środka uspokajającego. W badaniach na myszach wyciągi z kwiatostanów meksykańskiej odmiany lipy amerykańskiej (Tilia americana var. mexicana) działały przeciwlękowo i nasilały sen wywołany lekiem nasennym, w sposób przypominający diazepam[9]. W dużych dawkach wyciąg był jednak toksyczny dla zwierząt[9]. Przegląd systematyczny badań na zwierzętach nad wyciągami z kwiatów, w tym z lipy, stwierdził, że ich przydatność w leczeniu zaburzeń lękowych u ludzi wciąż wymaga udowodnienia[10].
Wieczorna herbata z lipy może być przyjemnym elementem wyciszenia, ale nie leczy bezsenności ani zaburzeń lękowych. Gdy problemy ze snem lub nerwowość trwają tygodniami, warto porozmawiać z lekarzem.
Jak zbierać kwiaty lipy
- Zbieraj na początku kwitnienia – w Polsce zwykle od końca czerwca do połowy lipca – gdy część kwiatów jest już otwarta, a część jeszcze w pąkach.
- Ścinaj całe kwiatostany razem z przysadką, czyli jasnozielonym „skrzydełkiem”.
- Wybieraj suchy, słoneczny dzień, najlepiej przed południem, po obeschnięciu rosy.
- Omijaj drzewa przy ruchliwych ulicach i w centrach miast. Badanie lip rosnących od lasu po miasto wykazało, że w drzewach miejskich, w tym w kwiatach i przygotowanych z nich naparach, było wyraźnie więcej metali ciężkich, takich jak ołów i kadm[11]. Ich ilość w naparach mieściła się w normach bezpieczeństwa, ale najbardziej narażone były małe dzieci[11].
- Nie zrywaj więcej, niż potrzebujesz, i nie łam gałęzi – lipa to także pożytek dla pszczół.
Jak suszyć i przechowywać
Kwiaty rozłóż cienką warstwą na papierze lub sicie, w przewiewnym, zacienionym miejscu, i przewracaj co jakiś czas. Suszenie na słońcu lub w gorącym piekarniku szybko „wypala” zapach. W badaniu porównującym metody suszenia najwięcej związków aromatycznych zachowało się w kwiatach liofilizowanych, a mniej w suszonych powietrzem i w suszarce[5]. W domu najlepiej suszyć w cieniu, a w suszarce – w możliwie niskiej temperaturze.
Dobrze wysuszone kwiaty szeleszczą i łatwo się kruszą. Przechowuj je w szczelnym słoiku lub puszce, w ciemnym i suchym miejscu, i zużyj w ciągu roku. Kwiaty, które straciły zapach, pociemniały lub zawilgotniały, wyrzuć.
Jak parzyć herbatę z lipy
Skład naparu zależy od sposobu parzenia. W badaniu laboratoryjnym najwięcej flawonoidów przechodziło do wody przy temperaturze około 80°C i długim, 45-minutowym parzeniu, a łagodniejsza temperatura ograniczała przemiany części związków pod wpływem ciepła[12]. Lipę warto więc parzyć dłużej niż zwykłą herbatę i pod przykryciem, żeby nie uciekły olejki zapachowe.
Podstawowy napar
- 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów lipy (lub jedna torebka)
- 250 ml wody
- opcjonalnie: łyżeczka miodu, plaster cytryny, kilka listków mięty lub suszone owoce maliny
- Zagotuj wodę i odstaw ją na kilka minut, aż lekko przestygnie.
- Zalej kwiaty w kubku lub dzbanku i przykryj spodeczkiem.
- Parz 10–15 minut, a potem przecedź.
- Odczekaj, aż napar ostygnie do temperatury, w której pije się go bez parzenia ust, i dopiero wtedy dodaj miód.
Latem lipa sprawdza się także na zimno: przygotuj mocniejszy napar, ostudź go i przechowuj w lodówce do następnego dnia. Dobrze komponuje się z miętą, owocami maliny, dziką różą i plasterkami jabłka.
Jak kupować i pić lipę bezpiecznie
Pij napar ciepły, a nie wrzący. W dużym badaniu prospektywnym obejmującym 50 tysięcy osób picie herbaty o temperaturze co najmniej 60°C wiązało się z wyższym ryzykiem raka płaskonabłonkowego przełyku, a picie co najmniej 700 ml dziennie takiego gorącego napoju – z ryzykiem wyższym o około 90%[13]. Wystarczy odczekać kilka minut po zaparzeniu.
Kupując gotową herbatkę, sprawdź skład: część produktów zawiera aromaty, a kwiatu lipy mniej, niż sugeruje nazwa. Najlepsze są całe kwiatostany bez dodatków. W europejskim badaniu ponad tysiąca próbek alkaloidy pirolizydynowe, podejrzewane o działanie rakotwórcze i genotoksyczne, wykryto w 91% herbat i herbatek ziołowych[14]. Pochodzą one głównie z chwastów zbieranych przypadkowo razem z surowcem. Pojedyncza filiżanka nie jest powodem do niepokoju, ale rozsądnie jest pić różne napary na zmianę.
- Napary z lipy są uznawane za łagodne; dawne ostrzeżenia o „kardiotoksyczności” dotyczyły wyciągów podawanych zwierzętom w zastrzykach. Osoby z chorobami serca lub przyjmujące leki na stałe powinny jednak zapytać lekarza o regularne picie ziół.
- Rzadko lipa może wywołać reakcję alergiczną – przy wysypce, obrzęku czy duszności odstaw napar.
- W ciąży, w czasie karmienia piersią i u małych dzieci pij lipę okazjonalnie i nie stosuj ziół „leczniczo” bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą.
- Przy wysokiej gorączce, duszności, silnym bólu gardła z nalotami, objawach trwających dłużej niż tydzień lub pogorszeniu stanu zdrowia zgłoś się do lekarza – lipa nie zastąpi leczenia anginy, grypy czy zapalenia płuc.
