Głóg od wieków uchodzi w Europie za zioło „na serce”, a w Polsce znany jest też z nalewek, win i przetworów z owoców. W przeciwieństwie do wielu roślin leczniczych był sprawdzany w dużych badaniach klinicznych – i ich wyniki są bardziej złożone, niż sugerują ludowe przekazy.
W skrócie
- W niewielkich badaniach wyciąg z liści i kwiatów głogu łagodził objawy niewydolności serca, takie jak duszność i zmęczenie, i poprawiał tolerancję wysiłku.
- W dużym, dwuletnim badaniu z udziałem ponad 2600 osób głóg nie zmniejszył jednak istotnie ryzyka zdarzeń sercowych.
- Wyniki badań nad obniżaniem ciśnienia są obiecujące, ale opierają się na małych i zróżnicowanych badaniach.
- Głóg jest zwykle dobrze tolerowany, ale może wchodzić w interakcje z lekami na serce – stosuj go tylko po rozmowie z lekarzem.
- Nie zastępuje leczenia chorób serca ani nadciśnienia.
Czym jest głóg
W lecznictwie wykorzystuje się dwa gatunki: głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata) i głóg jednoszyjkowy (Crataegus monogyna). To ciernisty krzew lub niewielkie drzewo, rosnące na skrajach lasów, w zaroślach i często sadzone w parkach oraz jako żywopłot. Kwitnie na biało w maju, a jesienią wydaje czerwone, jadalne owoce, z których robi się dżemy, soki i nalewki.
Surowcem zielarskim są przede wszystkim liście z kwiatami, rzadziej owoce. Zawierają one flawonoidy (m.in. witeksynę, hiperozyd i kwercetynę) oraz oligomeryczne procyjanidyny, którym przypisuje się główne działanie na układ krążenia. Większość badań klinicznych przeprowadzono na standaryzowanych wyciągach z liści i kwiatów, a nie na naparach czy nalewkach.
Głóg w niewydolności serca
Najwięcej badań dotyczy przewlekłej niewydolności serca, w której wyciąg z głogu podawano zwykle jako dodatek do standardowego leczenia. Przegląd Cochrane objął 14 badań z podwójnie ślepą próbą; w zbiorczej analizie danych 855 pacjentów głóg w porównaniu z placebo zwiększał maksymalne obciążenie wysiłkowe, zmniejszał zużycie tlenu przez serce i łagodził objawy, takie jak duszność i zmęczenie[1]. Działania niepożądane były rzadkie i łagodne – głównie nudności, zawroty głowy oraz dolegliwości sercowe i żołądkowo-jelitowe[1]. W tych badaniach nie oceniano jednak w zasadzie wpływu na zawały i zgony[1].
To pytanie sprawdzono w badaniu SPICE, w którym 2681 osób z niewydolnością serca i obniżoną frakcją wyrzutową przez dwa lata przyjmowało 900 mg wyciągu z głogu dziennie lub placebo, oprócz zwykłych leków[2]. Głóg nie wpłynął istotnie na czas do pierwszego zdarzenia sercowego, a spadek śmiertelności sercowej nie był statystycznie istotny; preparat okazał się jednak bezpieczny w połączeniu z optymalnym leczeniem[2]. Mniejsze amerykańskie badanie HERB CHF, obejmujące 120 pacjentów leczonych według aktualnych standardów, nie wykazało, by dodanie głogu poprawiało wydolność wysiłkową czy jakość życia, a w grupie przyjmującej głóg zgłaszano więcej działań niepożądanych, choć w większości niezwiązanych z sercem[3].
Wniosek jest więc ostrożny: głóg może łagodzić objawy, ale nie ma dowodów, że wydłuża życie osób z niewydolnością serca, a przy nowoczesnym leczeniu jego dodatkowa korzyść jest niepewna.
Głóg a ciśnienie krwi
Głogowi od dawna przypisuje się działanie obniżające ciśnienie. Metaanaliza sześciu badań z grupą placebo, obejmujących łącznie 428 osób z nadciśnieniem, wykazała po 2–6 miesiącach stosowania średni spadek ciśnienia skurczowego o około 6–7 mm Hg[4]. Badania różniły się jednak dawkami (250–1200 mg dziennie) i sposobem prowadzenia, a autorzy podkreślili potrzebę większych, dobrze zaprojektowanych badań[4]. Głóg nie powinien zastępować leków na nadciśnienie, a osoby leczone farmakologicznie nie powinny dodawać go na własną rękę.
Inne zastosowania
Komitet ds. Produktów Leczniczych Roślinnych Europejskiej Agencji Leków uznaje liść i kwiat głogu za tradycyjny lek roślinny, stosowany przy przejściowych dolegliwościach sercowych na tle nerwowym, np. kołataniu serca przy łagodnym niepokoju, oraz przy łagodnych objawach stresu i trudnościach z zasypianiem. „Tradycyjny” oznacza, że wskazanie opiera się na długoletnim stosowaniu, a nie na badaniach klinicznych potwierdzających skuteczność. Monografia podkreśla też, że takie dolegliwości można leczyć głogiem dopiero po wykluczeniu przez lekarza poważnej choroby serca.
Popularne twierdzenia, że głóg chroni przed miażdżycą, leczy choroby nerek, reguluje arytmię, wspiera kolagen w skórze czy pomaga w zapaleniu stawów, nie mają potwierdzenia w badaniach z udziałem ludzi. Kołatanie serca lub ból w klatce piersiowej zawsze wymagają konsultacji lekarskiej, a nie samodzielnego leczenia ziołami.
Bezpieczeństwo i interakcje
Przegląd systematyczny 24 badań z udziałem ponad 5500 pacjentów wykazał, że preparaty z głogu są na ogół dobrze tolerowane; najczęstsze działania niepożądane to zawroty głowy, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, ból głowy i kołatanie serca[5]. Autorzy zwrócili jednak uwagę, że stosowanie głogu bez nadzoru lekarza, zwłaszcza razem z innymi lekami, może prowadzić do problemów[5].
- Leki na serce. W badaniu na zdrowych ochotnikach wyciąg z głogu nie zmieniał istotnie stężenia digoksyny[6]. Ponieważ głóg może jednak działać podobnie jak niektóre leki nasercowe i obniżające ciśnienie, jego łączenie z nimi wymaga zgody lekarza i kontroli.
- Ciąża i karmienie piersią. Brakuje danych o bezpieczeństwie – w tym okresie nie należy stosować preparatów z głogu.
- Dzieci. Preparaty z głogu nie są przeznaczone dla dzieci i młodzieży poniżej 12 lat.
- Nalewki i wina. Zawierają alkohol, który sam w sobie nie służy sercu, dlatego nie są dobrym sposobem na „leczenie” głogiem.
Praktyczne wskazówki
- Jeśli chorujesz na serce lub nadciśnienie, głóg może być co najwyżej dodatkiem do leczenia, o którym decyduje lekarz.
- Wybieraj produkty lecznicze z określoną zawartością wyciągu – ich skład jest powtarzalny, w przeciwieństwie do domowych przetworów.
- Owoce głogu możesz jeść jako przetwory, pamiętając, że dżem czy sok to przede wszystkim żywność, a nie lek.
- Gdy pojawią się duszność, obrzęki, ból w klatce piersiowej lub nieregularne bicie serca, zgłoś się do lekarza.
