„Grypa jelitowa” to potoczna nazwa ostrego, zwykle wirusowego zapalenia żołądka i jelit. Z wirusem grypy nie ma nic wspólnego – wywołują ją głównie norowirusy i rotawirusy, a najważniejszym zadaniem w czasie choroby jest niedopuszczenie do odwodnienia.
W skrócie
- Norowirusy odpowiadają za prawie co piątą ostrą infekcję żołądkowo-jelitową na świecie i atakują ludzi w każdym wieku; rotawirusy wywołują najcięższe zachorowania u małych dzieci.
- Podstawą leczenia jest nawadnianie, najlepiej doustnym płynem nawadniającym z apteki.
- Głodówka nie jest potrzebna – można jeść, gdy tylko chory ma apetyt.
- Korzyści z probiotyków są niepewne, a węgiel aktywowany i zioła nie mają udowodnionego działania w tej chorobie.
- Najlepszą ochroną jest mycie rąk mydłem i wodą, a u niemowląt – szczepienie przeciw rotawirusom.
Co wywołuje jelitówkę i jak się nią zarażamy
W przeglądzie 175 badań obejmujących ponad 187 tysięcy chorych norowirusy wykryto u 18% osób z ostrym nieżytem żołądkowo-jelitowym, niezależnie od wieku[1]. To one stoją za większością rodzinnych i szkolnych „epidemii” jelitówki, także na statkach wycieczkowych i w szpitalach. Rotawirusy częściej atakują małe dzieci i według europejskich wytycznych pediatrycznych powodują najcięższe postaci choroby, często z odwodnieniem[2].
Wirusy te szerzą się drogą pokarmową: przez brudne ręce, zanieczyszczoną żywność i wodę, kontakt z wymiocinami i kałem chorego oraz przez skażone powierzchnie, np. klamki czy krany. Wystarczy niewielka liczba cząstek wirusa, by się zarazić, a chory może wydalać wirusa jeszcze przez kilka dni po ustąpieniu objawów. Podobne objawy mogą dawać też bakterie (np. Salmonella, Campylobacter) i zatrucia pokarmowe, dlatego przy ciężkim lub długim przebiegu potrzebny jest lekarz.
Objawy
Choroba zwykle zaczyna się nagle, od nudności i wymiotów, do których dołącza wodnista biegunka. Mogą się pojawić:
- bóle i skurcze brzucha,
- stan podgorączkowy lub gorączka, dreszcze,
- bóle głowy i mięśni, osłabienie.
Przy infekcji norowirusowej objawy trwają zwykle 1–3 dni, przy rotawirusowej u dzieci nieco dłużej. U większości zdrowych dorosłych choroba mija samoistnie, a badania krwi czy kału nie są zwykle potrzebne[2].
Leczenie: przede wszystkim nawadnianie
Najważniejsze jest uzupełnianie wody i elektrolitów traconych z wymiocinami i biegunką. Europejskie wytyczne dla dzieci zalecają jak najwcześniejsze nawadnianie doustne hipoosmolarnym płynem nawadniającym i wskazują, że nawadnianie doustne lub przez sondę jest lepsze od kroplówki, która powinna być zarezerwowana dla cięższych przypadków[2]. Gotowe saszetki z elektrolitami kupisz w aptece bez recepty; to samo dotyczy dorosłych z silną biegunką.
- Pij często, małymi łykami – nawet łyżeczką co kilka minut, jeśli wymiotujesz.
- Unikaj soków owocowych, słodzonych napojów gazowanych i napojów energetycznych: mają dużo cukru i mało sodu, a nadmiar cukru może nasilać biegunkę.
- Ogranicz alkohol i mocną kawę do czasu wyzdrowienia.
Leki przeciwwymiotne, np. ondansetron u dzieci, przepisuje lekarz w uzasadnionych przypadkach[2]. Antybiotyki nie działają na wirusy i stosuje się je tylko wyjątkowo[2].
Co jeść w czasie jelitówki
Wbrew dawnym zaleceniom głodówka nie jest konieczna. Według wytycznych karmienie piersią nie powinno być przerywane, a dzieci powinny wrócić do zwykłego jedzenia, bez specjalnych zmian w diecie[2]. Przegląd Cochrane nie wykazał, by wczesne wprowadzanie jedzenia u dzieci z biegunką zwiększało ryzyko wymiotów, potrzeby kroplówki czy przewlekania się biegunki[3].
W praktyce najlepiej sprawdzają się lekkostrawne posiłki w małych porcjach: ryż, kasza, ziemniaki, gotowana marchew, banan, pieczone lub tarte jabłko, sucharki, zupy na chudym mięsie. Przez kilka dni lepiej unikać potraw bardzo tłustych, smażonych i mocno przyprawionych, jeśli źle je tolerujesz. Ciepły napar z mięty czy rumianku może być przyjemnym sposobem na uzupełnianie płynów, ale nie ma badań, które pokazywałyby, że skraca chorobę.
Probiotyki i węgiel
Dowody na skuteczność probiotyków są niejednoznaczne. Europejskie wytyczne pediatryczne z 2014 roku uznawały, że niektóre szczepy (Lactobacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii) mogą skracać biegunkę u dzieci[2]. Nowszy przegląd Cochrane obejmujący 82 badania wykazał jednak, że w rzetelnych badaniach o niskim ryzyku błędu probiotyki prawdopodobnie nie zmieniają odsetka osób, u których biegunka trwa dłużej niż 48 godzin, a ich wpływ na czas trwania biegunki jest niepewny[4]. Nie odnotowano przy tym poważnych działań niepożądanych[4].
Popularny węgiel aktywowany nie ma dobrych badań potwierdzających jego skuteczność w infekcyjnej biegunce, a może utrudniać wchłanianie przyjmowanych w tym czasie leków. Zioła takie jak tymianek, oregano czy cząber mają działanie przeciwdrobnoustrojowe w probówce, ale nie przekłada się to na leczenie wirusowej jelitówki.
Jak nie zarazić siebie i innych
- Myj ręce mydłem i wodą – po skorzystaniu z toalety, przed jedzeniem i po opiece nad chorym. W badaniu laboratoryjnym mycie rąk mydłem przez 30 sekund usuwało norowirusy z palców skuteczniej niż żel na bazie alkoholu[5].
- Dezynfekuj powierzchnie – toaletę, klamki i blaty czyść środkami z chlorem; zabrudzoną pościel pierz w wysokiej temperaturze.
- Nie przygotowuj jedzenia dla innych w czasie choroby i przez 2–3 dni po niej.
- Zostań w domu – dzieci nie powinny chodzić do żłobka i przedszkola co najmniej 48 godzin po ustąpieniu wymiotów i biegunki.
- Zaszczep niemowlę – w przeglądzie Cochrane szczepionki przeciw rotawirusom w krajach o niskiej śmiertelności zapobiegały ponad 90% przypadków ciężkiej biegunki rotawirusowej w pierwszym roku życia i nie zwiększały ryzyka poważnych działań niepożądanych, w tym wgłobienia jelita[6].
Kiedy do lekarza
Niemowlęta, małe dzieci, seniorzy, kobiety w ciąży i osoby przewlekle chore odwadniają się najszybciej. Skontaktuj się z lekarzem lub wezwij pomoc, jeśli występuje:
- brak oddawania moczu przez ponad 8 godzin (u niemowląt suche pieluchy przez 4–6 godzin), suchość w ustach, płacz bez łez,
- senność, apatia, rozdrażnienie, zapadnięte ciemiączko u niemowlęcia,
- uporczywe wymioty uniemożliwiające picie,
- krew lub śluz w stolcu, silny ból brzucha, wysoka gorączka,
- biegunka trwająca dłużej niż kilka dni lub nawracająca po podróży.
