Kora wierzby to jeden z najstarszych środków przeciwbólowych w historii medycyny i bezpośredni przodek aspiryny. Czy współczesne wyciągi z wierzby rzeczywiście mogą zastąpić tabletkę z apteki? Sprawdzamy, co mówią badania kliniczne.
W skrócie
- Kora wierzby zawiera salicynę, z której w organizmie powstaje kwas salicylowy, a także polifenole i flawonoidy, które mogą współodpowiadać za jej działanie.
- Standaryzowane wyciągi (120–240 mg salicyny dziennie) prawdopodobnie łagodzą bóle krzyża w krótkim okresie lepiej niż placebo.
- W chorobie zwyrodnieniowej stawów i reumatoidalnym zapaleniu stawów wyniki są rozczarowujące lub sprzeczne.
- Wyciąg słabiej niż aspiryna działa na płytki krwi, ale nie jest wolny od działań niepożądanych.
- Nie powinny go stosować osoby uczulone na salicylany, kobiety w ciąży i karmiące oraz dzieci.
Od kory wierzby do aspiryny
Korę wierzby jako środek przeciwbólowy i przeciwgorączkowy stosowali już Sumerowie i Egipcjanie, a później lekarze starożytnej Grecji i Rzymu[1]. Współczesna historia salicylanów zaczęła się w 1763 roku, gdy angielski duchowny Edward Stone opisał przeciwgorączkowe działanie kory wierzby. W XIX wieku chemicy wyizolowali i zsyntetyzowali związki salicylowe, a w 1897 roku Felix Hoffmann z firmy Bayer otrzymał kwas acetylosalicylowy, czyli aspirynę[1].
W lecznictwie wykorzystuje się korę młodych gałęzi wierzby białej (Salix alba) oraz kilku innych gatunków, m.in. wierzby purpurowej i kruchej. Główną substancją czynną jest glikozyd salicyna. Po połknięciu jest ona w jelitach i wątrobie przekształcana w kwas salicylowy, który hamuje wytwarzanie prostaglandyn – związków uczestniczących w powstawaniu bólu, gorączki i stanu zapalnego.
Czym kora wierzby różni się od aspiryny
Salicyna i jej metabolity nie mają zdolności acetylowania, którą ma aspiryna, więc działają w inny sposób[2]. Badania farmakologiczne sugerują, że samą zawartością salicyny nie da się wyjaśnić działania wyciągu z kory, a znaczący udział mogą mieć zawarte w niej polifenole i flawonoidy[2]. Dlatego nie należy traktować wyciągu z wierzby jako po prostu „słabszej aspiryny”.
Różnicę widać w działaniu na krzepnięcie. W badaniu z udziałem pacjentów z bólem pleców wyciąg z kory wierzby w dawce odpowiadającej 240 mg salicyny dziennie hamował agregację płytek krwi w znacznie mniejszym stopniu niż 100 mg aspiryny[3]. Z jednej strony oznacza to prawdopodobnie mniejsze ryzyko krwawień, z drugiej – kora wierzby nie zastąpi aspiryny przepisanej przez kardiologa w profilaktyce zawału czy udaru.
Bóle krzyża – najlepiej udokumentowane zastosowanie
Przegląd Cochrane poświęcony ziołom w leczeniu bólu dolnego odcinka kręgosłupa objął 14 badań[4]. Według autorów wyciąg z kory wierzby białej, standaryzowany na 120 lub 240 mg salicyny dziennie, prawdopodobnie lepiej niż placebo łagodzi ból w krótkim okresie i zmniejsza potrzebę sięgania po dodatkowe leki przeciwbólowe (dowody umiarkowanej jakości)[4]. W jednym badaniu wyciąg dorównywał niskiej dawce rofekoksybu, ale jakość tych danych oceniono jako bardzo niską[4]. Wcześniejszy przegląd systematyczny również wskazywał na umiarkowane dowody skuteczności etanolowych wyciągów z kory przy bólach krzyża, z efektem zależnym od dawki[5].
Stawy, głowa, miesiączka – co z resztą obietnic
Gorzej wypadają badania w chorobach stawów. W dwóch randomizowanych badaniach z podwójnie ślepą próbą wyciąg odpowiadający 240 mg salicyny dziennie przez 6 tygodni nie działał istotnie lepiej niż placebo ani u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową biodra lub kolana, ani w reumatoidalnym zapaleniu stawów[6]. Dla porównania diklofenak w badaniu nad chorobą zwyrodnieniową wyraźnie zmniejszał ból[6]. Przegląd systematyczny opisuje wyniki dla choroby zwyrodnieniowej jako sprzeczne[5].
Brakuje też dobrych badań nad stosowaniem kory wierzby przy bólach głowy, bólach miesiączkowych czy gorączce. Działanie w tych sytuacjach jest prawdopodobne ze względu na mechanizm, ale nie zostało rzetelnie potwierdzone. Herbata z kory zawiera zwykle zbyt mało salicyny, by działać przeciwbólowo; w badaniach stosowano standaryzowane wyciągi.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
W badaniach klinicznych nad bólem krzyża nie odnotowano poważnych działań niepożądanych[4], a te zgłaszane były łagodne, najczęściej żołądkowo-jelitowe[5]. Nie oznacza to jednak, że wyciąg jest obojętny dla organizmu. Opisano przypadek wstrząsu anafilaktycznego po suplemencie z korą wierzby u kobiety uczulonej na aspirynę[7]. Kiedy zachować ostrożność:
- Uczulenie na aspirynę lub inne salicylany, astma aspirynowa – kora wierzby jest przeciwwskazana.
- Ciąża i karmienie piersią – nie stosuj bez konsultacji z lekarzem.
- Dzieci i nastolatki – ze względu na podobieństwo do aspiryny preparatów z kory wierzby nie podaje się dzieciom.
- Choroba wrzodowa, zaburzenia krzepnięcia, choroby nerek – omów stosowanie z lekarzem.
- Leki – ostrożnie przy jednoczesnym przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych, innych niesteroidowych leków przeciwzapalnych (w tym aspiryny) i metotreksatu.
Dawki 120–240 mg salicyny dziennie to wartości stosowane w badaniach, a nie indywidualne zalecenie. Jeśli ból pleców trwa dłużej niż kilka tygodni, nasila się, promieniuje do nogi albo towarzyszą mu gorączka, osłabienie siły mięśni czy zaburzenia oddawania moczu, konieczna jest wizyta u lekarza.
