Bez czarny (Sambucus nigra) to pospolity w Polsce krzew, który rośnie na skrajach lasów, w zaroślach i przy domach. Jego kwiaty i owoce od pokoleń trafiają do kuchni i domowej apteczki, a syrop z bzu uchodzi za sposób na zimowe infekcje. Sprawdzamy, ile w tym prawdy.
W skrócie
- Owoce czarnego bzu są bardzo bogate w antocyjany – barwniki o działaniu przeciwutleniającym.
- Niewielkie badania sugerują, że preparaty z owoców bzu mogą skracać przeziębienie i grypę oraz łagodzić ich objawy, ale pewność dowodów jest niska.
- Nie ma przekonujących dowodów, że bez chroni przed zachorowaniem.
- Surowe owoce, a zwłaszcza liście, kora i łodygi, zawierają glikozydy cyjanogenne – owoce trzeba poddać obróbce cieplnej, a zielonych części rośliny nie używać.
Co zawiera bez czarny
W lecznictwie i kuchni wykorzystuje się dwa surowce: kremowobiałe kwiaty zebrane w baldachy oraz ciemnofioletowe owoce. Owoce zawierają dużo antocyjanów, odpowiadających za ich intensywny kolor, a także inne związki fenolowe, witaminę C i pektyny. Zawartość antocyjanów może się bardzo różnić w zależności od miejsca uprawy – w jednym z badań owoce zebrane wyżej w górach zawierały ich ponad dwa razy więcej niż owoce z niższych terenów[1]. Kwiaty są źródłem flawonoidów i kwasów fenolowych.
W kuchni z owoców robi się konfitury, soki, syropy i wino, a w zachodniej i środkowej Polsce gotowano kiedyś zupę z owoców bzu zabielaną mlekiem. Z kwiatów przygotowuje się orzeźwiający napój z cukrem i cytryną, popularny m.in. w Wielkiej Brytanii i Szwecji, a całe baldachy można usmażyć w cieście naleśnikowym.
Bez czarny na przeziębienie i grypę
Najwięcej badań dotyczy wyciągów i syropów z owoców bzu. Przegląd systematyczny z 2021 roku objął pięć badań randomizowanych dotyczących zapobiegania i leczenia wirusowych infekcji dróg oddechowych. Według autorów bez prawdopodobnie nie zmniejsza ryzyka zachorowania na przeziębienie, ale może skracać i łagodzić przeziębienie oraz skracać grypę – przy czym pewność tych dowodów jest niska[2]. Autorzy nie znaleźli też dowodów, że bez nadmiernie pobudza układ odpornościowy, czego obawiano się w czasie pandemii COVID-19[2].
Bardziej optymistyczna jest metaanaliza z 2019 roku, według której suplementacja owocami czarnego bzu wyraźnie zmniejszała objawy infekcji górnych dróg oddechowych[3]. Obejmowała ona jednak tylko 180 uczestników[3], więc wynik trzeba traktować ostrożnie.
Ciekawe badanie przeprowadzono w Australii wśród 312 pasażerów lotów międzykontynentalnych, którzy przed podróżą i po niej przyjmowali standaryzowany wyciąg z owoców bzu lub placebo. Liczba przeziębień w obu grupach nie różniła się istotnie, ale u osób przyjmujących bez przeziębienie trwało krócej, a objawy były łagodniejsze[4]. Autorzy podkreślają, że wynik wymaga potwierdzenia[4].
W badaniach stosowano gotowe, standaryzowane wyciągi, a nie domowe przetwory. Domowy syrop z bzu może być smacznym dodatkiem do herbaty, ale jego skład i zawartość antocyjanów są trudne do przewidzenia. Tytuł „zima bez przeziębienia” należy więc traktować z przymrużeniem oka – bez nie zastąpi szczepienia przeciw grypie ani odpoczynku w czasie choroby.
A kwiaty i inne zastosowania?
Napar z kwiatów bzu tradycyjnie pije się przy przeziębieniu jako środek napotny, często razem z kwiatem lipy. To zastosowanie wynika z wieloletniej tradycji, a nie z badań klinicznych – dobrych badań na ludziach dotyczących samych kwiatów brakuje. Podobnie jest z innymi przypisywanymi bzu właściwościami: „uszczelnianiem naczyń krwionośnych”, „odtruwaniem”, łagodzeniem nerwobólów czy pomocą w reumatoidalnym zapaleniu stawów. Nie ma badań, które by to potwierdzały, a zapalenie stawów wymaga leczenia u reumatologa.
W badaniu na myszach metanolowe wyciągi z kory, liści i owoców bzu działały przeciwdrgawkowo, a autorzy przypuszczają, że może to mieć związek z układem GABA[5]. To wynik wstępny, uzyskany w eksperymencie na zwierzętach przy bardzo dużych dawkach, który nie ma zastosowania w leczeniu padaczki u ludzi.
Bezpieczeństwo – czego nie robić z bzem
- Nie jedz surowych owoców ani zielonych części rośliny. Liście, kora, korzenie i łodygi bzu zawierają sambunigrynę – glikozyd, z którego może uwalniać się cyjanowodór[6]. W owocach glikozydów cyjanogennych jest najmniej[1], ale i tak tradycyjnie nie je się ich na surowo. Gotowane owoce nie niosą tego ryzyka[6].
- Usuwaj szypułki. Do przetworów używaj tylko dojrzałych, ciemnofioletowych owoców oddzielonych od zielonych szypułek, a kwiaty zbieraj bez grubych łodyg.
- Ciąża, karmienie piersią, dzieci. Brakuje danych o bezpieczeństwie leczniczych dawek bzu w okresie karmienia piersią, a preparaty z bzu rzadko, ale mogą wywoływać reakcje alergiczne[6]. W ciąży i u małych dzieci zapytaj lekarza, zanim sięgniesz po suplementy z bzem.
- Kiedy do lekarza. Wysoka gorączka utrzymująca się dłużej niż trzy dni, duszność, ból w klatce piersiowej czy nasilające się objawy u dziecka lub osoby starszej wymagają konsultacji lekarskiej, niezależnie od tego, jakie domowe sposoby stosujesz.
Jeśli lubisz smak syropu z bzu, możesz go spokojnie stosować jako dodatek do zimowej diety. Warto tylko wiedzieć, że jego działanie jest w najlepszym razie umiarkowane i nie zostało dobrze zbadane.
