Krwiodawstwo to dobrowolne oddawanie krwi lub jej składników przez zdrowe osoby na rzecz chorych. Poniżej znajdziesz informacje o tym, jak wygląda oddawanie krwi z perspektywy dawcy i co mówią badania o wpływie donacji na zdrowie.
W skrócie
- Krwi nie da się na razie zastąpić niczym na dużą skalę – krwinki hodowane w laboratorium wciąż są na etapie badań.
- Regularne oddawanie krwi w zalecanych odstępach jest bezpieczne, ale częste donacje mogą obniżać zapasy żelaza, zwłaszcza u kobiet.
- Krwiodawcy żyją statystycznie dłużej, ale wynika to w dużej mierze z tego, że dawcami zostają osoby zdrowsze – nie jest to dowód, że oddawanie krwi leczy.
- Szklanka wody i słona przekąska przed donacją zmniejszają ryzyko omdlenia.
Zanim pójdziesz pierwszy raz
Przed pierwszą wizytą w punkcie krwiodawstwa warto przeczytać zasady kwalifikacji dawców, bo nie każdy zostanie przyjęty od razu. Przykładowo po przekłuciu skóry, np. świeżych kolczykach w uszach czy wardze, a także po tatuażu trzeba odczekać określony czas, bo to potencjalna droga zakażenia. Taka czasowa dyskwalifikacja nie zamyka drogi do krwiodawstwa – po upływie wymaganego okresu można zgłosić się ponownie.
Pierwsza donacja u zdrowej osoby zwykle przebiega bez problemów, a po niej można odczuwać pewną lekkość i zadowolenie. Spotyka się twierdzenie, że to efekt serotoniny uwalnianej przy utracie krwi, ale nie ma ono oparcia w badaniach – dobre samopoczucie po donacji równie dobrze może wynikać po prostu z satysfakcji, że zrobiło się coś dobrego. Oddawanie krwi nie uzależnia, a krwinek nie przybywa „za dużo” – organizm odtwarza to, co stracił, i na tym poprzestaje. Krew i jej składniki można oddawać regularnie przez wiele lat, a dłuższe przerwy w donacjach nie wywołują objawów „odstawienia”.
Dlaczego krew jest tak cenna
Transfuzje są dziś rutyną, ale jeszcze na początku XX wieku kończyły się często tragicznie. Przełomem było odkrycie przez Karla Landsteinera w 1901 roku układu grup krwi AB0, na którym opiera się każda współczesna transfuzja[1]. Landsteiner otrzymał za to Nagrodę Nobla w 1930 roku.
Od lat prowadzi się prace nad krwinkami czerwonymi hodowanymi z komórek macierzystych. Są obiecujące, zwłaszcza dla osób z rzadkimi grupami krwi, ale wciąż nie udało się w pełni odtworzyć dojrzewania krwinek w laboratorium ani produkować ich na dużą skalę[2]. Dlatego chorzy po wypadkach, operacjach, z nowotworami krwi czy powikłaniami porodu nadal zależą od dawców.
Nie trzeba patrzeć globalnie. Wystarczy popytać znajomych, by się okazało, że ktoś z ich bliskich leżał w szpitalu i potrzebował krwi. Przy rejestracji można zaznaczyć, że krew oddaje się na rzecz konkretnego pacjenta – nawet jeśli grupy krwi się różnią, taka donacja zasila szpitalny zapas.
Czy oddawanie krwi jest zdrowe
Często słyszy się, że krwiodawcy żyją dłużej. W skandynawskiej kohorcie ponad miliona dawców każda dodatkowa donacja w roku wiązała się z niższą śmiertelnością, ale po uwzględnieniu tzw. efektu zdrowego dawcy związek wyraźnie osłabł[3]. Autorzy podsumowali, że regularne oddawanie krwi nie wiąże się z przedwczesną śmiercią, ale nie jest dowodem korzyści zdrowotnych[3]. Do grona dawców trafiają po prostu osoby zdrowsze, bo chorzy są dyskwalifikowani.
Uczciwie trzeba też powiedzieć o kosztach. Każda donacja to utrata żelaza. W przeglądzie badań niedobór żelaza (oceniany po ferrytynie) stwierdzano u około 14% regularnych dawców, częściej u kobiet niż u mężczyzn[4]. W dużym badaniu INTERVAL z udziałem ponad 45 tysięcy dawców częstsze oddawanie krwi nie pogorszyło jakości życia, aktywności fizycznej ani funkcji poznawczych, ale dawało więcej objawów, takich jak zmęczenie, duszność, zawroty głowy czy zespół niespokojnych nóg, a także niższą hemoglobinę i ferrytynę[5].
Suplementacja żelaza u dawców prawdopodobnie zmniejsza liczbę odroczeń z powodu niskiej hemoglobiny, choć może powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, a jakość dowodów jest ograniczona[6]. Żelaza nie warto jednak przyjmować na własną rękę – jeśli często oddajesz krew, porozmawiaj z lekarzem o badaniu ferrytyny.
Dodatkową korzyścią dla dawcy jest regularny wgląd w podstawowe wyniki. Przed każdą donacją sprawdza się poziom hemoglobiny, a pobraną krew bada się m.in. pod kątem chorób zakaźnych. Nie zastępuje to jednak pełnych badań profilaktycznych u lekarza.
Jak wygląda donacja
Najpierw rejestracja i ankieta, potem badanie kropli krwi (hemoglobina) i krótki wywiad z lekarzem. Samo pobranie pełnej krwi trwa zwykle kilka do kilkunastu minut, a cała wizyta – do około godziny, w zależności od kolejki. Pobieranie składników krwi metodą aferezy, np. płytek czy osocza, trwa dłużej. Częstotliwość donacji określają przepisy i różni się dla kobiet i mężczyzn oraz dla krwi pełnej i jej składników – aktualne zasady najlepiej sprawdzić w regionalnym centrum krwiodawstwa.
Po pierwszej donacji poznasz swoją grupę krwi. Warto ją znać, ale pamiętaj, że przed każdą transfuzją szpital i tak samodzielnie oznacza grupę i wykonuje próbę zgodności, więc wpis w dokumencie czy karcie nie skraca tej procedury.
Honorowy dawca otrzymuje posiłek regeneracyjny (zwykle w postaci czekolad), ma prawo do dnia wolnego od pracy w dniu donacji i może skorzystać z ulgi podatkowej. To miłe dodatki, ale nie główny powód, by przyjść.
Praktyczne wskazówki przed oddaniem krwi
- Napij się i zjedz coś słonego. W programie, w którym dawcy przed donacją pili wodę i jedli słoną przekąskę, częstość reakcji wazowagalnych (zasłabnięć, zawrotów głowy) spadła o około 15%[7].
- Zjedz normalny, lekki posiłek – nie przychodź na czczo i unikaj bardzo tłustych potraw.
- Po donacji odpocznij kilkanaście minut, pij więcej płynów i unikaj tego dnia ciężkiego wysiłku.
- Dbaj o żelazo w diecie: mięso, ryby, jaja, rośliny strączkowe, zielone warzywa liściaste – najlepiej z produktami bogatymi w witaminę C.
- Nie ukrywaj niczego w ankiecie. Przyjmowane leki, niedawne zabiegi, tatuaże, podróże czy infekcje mają znaczenie dla bezpieczeństwa twojego i biorcy.
Krwiodawstwo to jedna z najprostszych rzeczy, jakie można zrobić dla innych. Jeśli jesteś zdrowy i możesz – spróbuj.
