Prawie każdy zna kogoś, kto zachorował na nowotwór. W Polsce to druga, po chorobach serca i naczyń, przyczyna zgonów. Wyjaśniamy, co wiadomo o skali problemu, dlaczego rokowania w naszym kraju bywają gorsze niż na Zachodzie i co każdy z nas może zrobić, by zmniejszyć ryzyko.
W skrócie
- Liczba zachorowań na nowotwory złośliwe w Polsce wzrosła w ciągu trzech dekad ponad dwukrotnie, m.in. z powodu starzenia się społeczeństwa.
- W krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w tym w Polsce, przeżywalność chorych na raka jest niższa niż na zachodzie i północy Europy – ważną rolę odgrywa późne rozpoznanie.
- Ponad 40% zgonów z powodu nowotworów na świecie wiąże się z czynnikami, na które mamy wpływ: przede wszystkim paleniem, alkoholem i nadmierną masą ciała.
- Szczepienie przeciw HPV i udział w zorganizowanych badaniach przesiewowych to jedne z najskuteczniejszych sposobów ochrony.
- Badania nie potwierdzają, że stres w pracy jest ważną przyczyną nowotworów.
Skala problemu w Polsce
Nowotwory są w Polsce drugą najczęstszą przyczyną zgonów, a liczba nowych zachorowań na nowotwory złośliwe w ciągu ostatnich trzech dekad wzrosła ponad dwukrotnie[1]. Według prognoz w najbliższych latach za wzrost umieralności będą odpowiadać przede wszystkim rak płuca związany z paleniem, rak jelita grubego, rak piersi u kobiet i rak prostaty u mężczyzn[1]. Duża część tego wzrostu wynika z tego, że żyjemy dłużej, a ryzyko większości nowotworów rośnie z wiekiem.
Nowotwory nie dotyczą jednak tylko osób starszych. Rak jądra stanowi zaledwie ok. 1% nowotworów u mężczyzn, ale w krajach zachodnich jest najczęstszym nowotworem u młodych mężczyzn, a Polska należy do krajów o stosunkowo wysokiej zachorowalności[2]. Na szczęście śmiertelność z jego powodu jest niska i większość chorych udaje się wyleczyć[2].
Dlaczego w Polsce rokowania są gorsze
Duże europejskie badanie EUROCARE-5, obejmujące ponad 10 mln chorych, wykazało, że przeżycia 5-letnie chorych na nowotwory w Europie Wschodniej były na ogół niższe od średniej europejskiej, zwłaszcza w nowotworach o dobrym lub pośrednim rokowaniu[3]. Autorzy jako prawdopodobne przyczyny różnic między krajami wskazują m.in. stopień zaawansowania choroby w chwili rozpoznania, dostęp do dobrego leczenia, sposób prowadzenia badań przesiewowych, a także różnice w stylu życia i ogólnym stanie zdrowia populacji[3].
Wniosek jest praktyczny: im wcześniej nowotwór zostanie wykryty, tym większa szansa na skuteczne leczenie. Dlatego tak ważne są zorganizowane badania przesiewowe i szybka diagnostyka niepokojących objawów.
Na co mamy wpływ
Analiza Global Burden of Disease oszacowała, że w 2019 roku 44% zgonów z powodu nowotworów na świecie można było przypisać znanym czynnikom ryzyka[4]. Na pierwszym miejscu było palenie tytoniu, a dalej alkohol i wysoki wskaźnik masy ciała (BMI)[4]. Najszybciej, bo o ok. 35% w ciągu dekady, rosło znaczenie czynników metabolicznych, takich jak otyłość i podwyższony poziom cukru[4].
Europejski Kodeks Walki z Rakiem, przygotowany przez ekspertów Międzynarodowej Agencji Badań nad Rakiem, szacuje, że nawet połowy zachorowań i zgonów z powodu nowotworów w Unii Europejskiej można by uniknąć, gdyby wiedzę o ich przyczynach zamienić w skuteczną profilaktykę[5]. Kodeks zawiera 12 zaleceń[5]:
- nie pal i unikaj biernego palenia,
- dbaj o prawidłową masę ciała i bądź aktywny fizycznie,
- odżywiaj się zdrowo,
- ogranicz alkohol – niepicie jest najlepsze dla profilaktyki nowotworów,
- unikaj nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV,
- chroń się przed substancjami rakotwórczymi w pracy i ogranicz narażenie na wysokie stężenia radonu,
- karm dziecko piersią i ogranicz stosowanie hormonalnej terapii zastępczej,
- korzystaj z programów szczepień: noworodków przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B i dziewcząt przeciw HPV,
- bierz udział w zorganizowanych badaniach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, piersi i szyjki macicy.
Szczepienia i badania przesiewowe
Szczepienie przeciw HPV chroni przed zakażeniem wirusem odpowiedzialnym za większość przypadków raka szyjki macicy. W badaniu obejmującym prawie 1,7 mln Szwedek ryzyko inwazyjnego raka szyjki macicy u kobiet zaszczepionych przed 17. rokiem życia było o 88% mniejsze niż u niezaszczepionych[6].
W Polsce działają bezpłatne programy badań przesiewowych w kierunku raka piersi (mammografia), raka szyjki macicy (cytologia lub test HPV) i raka jelita grubego (kolonoskopia). Kryteria wieku i częstotliwość badań zmieniają się, dlatego warto zapytać o nie lekarza rodzinnego.
A co z samobadaniem piersi? Przegląd Cochrane dwóch dużych badań z udziałem prawie 390 tys. kobiet nie wykazał, by regularne, wyuczone samobadanie piersi zmniejszało umieralność z powodu raka piersi, za to prawie dwukrotnie zwiększało liczbę niepotrzebnych biopsji[7]. Nie oznacza to, że należy ignorować własne ciało. Każdą nową zmianę – guzek w piersi lub jądrze, zmieniające się znamię, krwawienie, przewlekły kaszel, niewyjaśnioną utratę masy ciała – trzeba szybko skonsultować z lekarzem. Samobadanie nie zastępuje jednak mammografii.
Czy stres powoduje raka
Stara wersja tego tekstu sugerowała, że szybkie tempo życia i stres sprzyjają nowotworom, bo układ odpornościowy „nie nadąża”. Badania tego nie potwierdzają. W metaanalizie 12 europejskich badań z udziałem ponad 116 tys. osób obserwowanych średnio przez 12 lat stres w pracy nie wiązał się z ogólnym ryzykiem nowotworów ani z ryzykiem raka jelita grubego, płuca, piersi czy prostaty[8]. Przewlekły stres szkodzi zdrowiu na wiele sposobów, ale jeśli chcemy realnie zmniejszyć ryzyko raka, ważniejsze jest rzucenie palenia, ograniczenie alkoholu i dbanie o masę ciała.
Jeśli ty lub bliska osoba zachoruje
- Leczenie nowotworu prowadzi zespół onkologiczny. Żadna dieta, zioło ani suplement nie zastępuje leczenia.
- O stosowaniu jakichkolwiek preparatów ziołowych i suplementów w trakcie leczenia rozmawiaj z onkologiem – niektóre mogą wchodzić w interakcje z lekami.
- Wsparcie psychologiczne i pomoc organizacji pacjentów mogą ułatwić przejście przez leczenie; pytaj o nie w ośrodku, w którym się leczysz.
