Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica, dawniej Archangelica officinalis) to okazała roślina z rodziny selerowatych, którą w krajach skandynawskich nazywano „europejskim żeń-szeniem”. Przez stulecia uchodził za lek na niemal wszystko. Dziś wiemy więcej: jego najlepiej uzasadnione zastosowanie dotyczy trawienia, a wiele dawnych obietnic pozostaje niesprawdzonych.
W skrócie
- Arcydzięgiel nie jest spokrewniony z żeń-szeniem, a określenie „europejski żeń-szeń” to tylko ludowy przydomek – nie ma badań potwierdzających działanie wzmacniające podobne do żeń-szenia.
- Korzeń arcydzięgla tradycyjnie stosuje się przy wzdęciach, uczuciu pełności i braku apetytu; wchodzi też w skład ziołowego preparatu na niestrawność, który w badaniach okazał się skuteczniejszy od placebo.
- Większość pozostałych właściwości – przeciwbakteryjne, przeciwlękowe, przeciwzapalne – wykazano tylko w badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach.
- Roślina zawiera furanokumaryny, które mogą uwrażliwiać skórę na słońce.
Roślina aniołów, ale nie żeń-szeń
Nazwa rośliny nawiązuje do legendy, według której jej lecznicze właściwości miał objawić archanioł. W polskiej tradycji nazywano ją też anżeliką, anielskim korzeniem czy zielem Świętego Ducha. To roślina dwuletnia lub krótkotrwała bylina o grubym, aromatycznym korzeniu i łodydze dorastającej do 2–2,5 m, z drobnymi, zielonożółtymi kwiatami zebranymi w kuliste baldachy. W Polsce rośnie dziko głównie w górach, nad potokami i na wilgotnych łąkach. Jest objęta ochroną gatunkową, dlatego surowiec zielarski pochodzi z upraw.
Przydomek „europejski żeń-szeń” bywa mylący. Żeń-szeń (Panax ginseng) należy do zupełnie innej rodziny roślin i zawiera inne związki czynne – ginsenozydy. Arcydzięgla nie należy też mylić z dzięglem chińskim (Angelica sinensis), popularnym w medycynie chińskiej. Rodzaj Angelica obejmuje ponad 60 gatunków roślin leczniczych, tradycyjnie stosowanych m.in. przy niestrawności, wzdęciach, kolce, przeziębieniu i kaszlu[1]. Wyników badań nad jednym gatunkiem nie można jednak przenosić na inne.
Co zawiera arcydzięgiel
Za działanie rośliny odpowiadają przede wszystkim olejek eteryczny oraz kumaryny[2]. W badaniach laboratoryjnych i na zwierzętach ekstrakty z arcydzięgla wykazywały m.in. działanie przeciwlękowe, przeciwdrgawkowe, przeciwwirusowe, przeciwzapalne i chroniące śluzówkę żołądka[2]. To wyniki wstępne – nie wiadomo, czy przekładają się na efekty u ludzi przy zwykłym stosowaniu ziół. Dawne twierdzenia o „usuwaniu wszelkich toksyn”, wzmacnianiu układu nerwowego czy leczeniu nerwobólów i bólów reumatycznych nie mają potwierdzenia w badaniach klinicznych.
Arcydzięgiel a trawienie
To zastosowanie ma najdłuższą tradycję. Gorzki i aromatyczny korzeń od wieków podawano przy wzdęciach, uczuciu pełności, łagodnych skurczach jelit i braku apetytu. Europejska Agencja Leków uznaje korzeń arcydzięgla za tradycyjny produkt leczniczy w tych dolegliwościach – na podstawie długoletniego stosowania, a nie badań klinicznych. Podobny status ma ziele piołunu, o którym piszemy w osobnym artykule.
Wyciąg z korzenia arcydzięgla jest jednym z dziewięciu składników złożonego preparatu ziołowego stosowanego w niestrawności i zespole jelita drażliwego, obok m.in. rumianku, mięty, melisy, kminku i lukrecji[3]. W metaanalizie trzech badań kontrolowanych placebo preparat ten skuteczniej niż placebo łagodził najbardziej dokuczliwe objawy niestrawności czynnościowej, a działania niepożądane występowały równie często jak po placebo[4]. Nie da się jednak ustalić, jaka część efektu przypada na sam arcydzięgiel.
Wskazówek dostarczają badania laboratoryjne. Na wycinkach ludzkiego jelita to właśnie ekstrakt z arcydzięgla odpowiadał głównie za pobudzanie wydzielania w jelicie przez cały preparat[3]. W doświadczeniach na tkankach myszy wyciąg z korzenia wpływał na aktywność elektryczną mięśniówki jelit, co może mieć związek z tradycyjnym stosowaniem go jako środka rozkurczowego[5].
Inne badania na ludziach
Badań klinicznych z samym arcydzięglem jest bardzo mało. W badaniu z udziałem 69 mężczyzn z częstym oddawaniem moczu w nocy wyciąg z liści arcydzięgla przyjmowany przez 8 tygodni okazał się bezpieczny, ale ogólnie nie zmniejszył liczby nocnych mikcji bardziej niż placebo[6]. Korzyść zaobserwowano jedynie w podgrupie mężczyzn ze zmniejszoną nocną pojemnością pęcherza, co wymaga dalszych badań[6]. Częste oddawanie moczu w nocy może mieć wiele przyczyn, w tym przerost prostaty czy cukrzycę, dlatego warto je najpierw skonsultować z lekarzem.
Arcydzięgiel w kuchni
Wszystkie części rośliny mają intensywny, korzenny, lekko gorzkawy aromat. Młode łodygi i ogonki liściowe smaży się w syropie cukrowym, uzyskując kandyzowaną anżelikę – zielone kawałeczki do dekoracji ciast. Liście dodaje się do kompotów i dżemów z kwaśnych owoców, aby złagodzić ich cierpkość. Drobno posiekane liście pasują do sałatek i sosów, a mielone owoce i korzeń przyprawiają ryby oraz desery. Korzeń jest też klasycznym składnikiem gorzkich nalewek, w tym tradycyjnej dzięgielówki, i wielu likierów ziołowych. Pamiętaj, że nalewki to alkohol, a nie lekarstwo na trawienie.
Bezpieczeństwo
Arcydzięgiel, zwłaszcza jego owoce, zawiera furanokumaryny[7]. Związki te w połączeniu z promieniowaniem UV mogą wywoływać fitofotodermatozę – reakcję skórną przypominającą oparzenie, z zaczerwienieniem, pęcherzami i przebarwieniami; rośliny selerowate należą do najczęstszych sprawców tego zjawiska[8]. Dlatego:
- podczas stosowania preparatów z arcydzięgla unikaj intensywnego słońca i solarium,
- przy zbieraniu lub cięciu roślin w ogrodzie zakładaj rękawice i długie rękawy,
- nie stosuj arcydzięgla leczniczo w ciąży i podczas karmienia piersią ani u dzieci – brakuje danych o bezpieczeństwie,
- jeśli przyjmujesz leki uwrażliwiające na światło lub leki przeciwzakrzepowe, porozmawiaj z lekarzem lub farmaceutą przed sięgnięciem po preparat,
- gdy dolegliwości trawienne nie mijają po dwóch tygodniach albo towarzyszą im ból, chudnięcie, wymioty czy krew w stolcu, zgłoś się do lekarza.
