Nalewka bursztynowa – ludowy specyfik czy lekarstwo?

Nalewka bursztynowa to jeden z najbardziej znanych polskich domowych specyfików. Często poleca się ją jako sposób na przeziębienie, jednak nie ma żadnych badań, które potwierdzałyby jej działanie lecznicze.

W skrócie

Nie ma badań klinicznych pokazujących, że nalewka bursztynowa leczy przeziębienie, grypę, zapalenie oskrzeli czy bóle reumatyczne.
Bursztyn bałtycki zawiera kwas bursztynowy, ale w badaniu laboratoryjnym nie uwalniał się on z bursztynu i nie działał przeciwzapalnie.
Nalewka to przede wszystkim mocny alkohol, a alkohol nie ma bezpiecznej dawki „leczniczej”.
Kieliszek przed snem może ułatwić zaśnięcie, ale pogarsza jakość snu w drugiej połowie nocy.
Zapalenia płuc i oskrzeli nie leczy się nacieraniem – wymaga to wizyty u lekarza.

Skąd wziął się mit leczniczego bursztynu

Bursztyn to skamieniała żywica drzew iglastych sprzed kilkudziesięciu milionów lat. Od stuleci przypisywano mu niezwykłe moce: noszono go jako amulet, a w dawnych wiekach sproszkowany bursztyn i jego wyciągi uchodziły za środek na wiele chorób, łącznie z zarazą. Z tej tradycji wywodzi się nalewka bursztynowa, którą nad morzem do dziś sprzedaje się z ulotkami obiecującymi pomoc przy grypie, zapaleniu oskrzeli czy „korzonkach”.

Popularność to jednak nie dowód. W bazach badań medycznych nie ma prób klinicznych, w których porównywano by nalewkę bursztynową z placebo albo ze zwykłym leczeniem. Wszystkie obietnice z ulotek – skracanie grypy, zapobieganie infekcjom po trzech kroplach dziennie w herbacie, leczenie zapalenia płuc wcieraniem w plecy – opierają się wyłącznie na przekazach ludowych.

Kwas bursztynowy – co naprawdę wiadomo

Głównym argumentem zwolenników jest kwas bursztynowy (kwas butanodiowy), który zresztą wziął nazwę od bursztynu. To związek, który nasze komórki same wytwarzają w trakcie przemian energetycznych, a w bursztynie bałtyckim stanowi około 1,4% masy^[1].

Najlepiej zbadano go przy okazji bursztynowych naszyjników dla niemowląt, które mają łagodzić ból ząbkowania. Australijscy badacze sprawdzili, czy kwas bursztynowy może uwalniać się z koralików w warunkach zbliżonych do kontaktu ze skórą. Całe koraliki nie uwalniały mierzalnych ilości kwasu, a sam kwas bursztynowy nie zmniejszał wydzielania substancji zapalnych przez komórki odpornościowe w hodowli, za to w wysokich stężeniach był dla nich toksyczny^[1].

Zwolennicy nalewki powołują się też na wyniki badań laboratoryjnych, według których ekstrakt z bursztynu hamował wzrost niektórych bakterii, m.in. gronkowca złocistego. Takie doświadczenia na płytkach hodowlanych to najwyżej punkt wyjścia do dalszych badań. Trudno je jednak znaleźć w recenzowanych publikacjach naukowych, a nawet gdyby się potwierdziły, z działania w probówce nie wynika, że kilka kropli nalewki w herbacie zadziała w organizmie. Warto też pamiętać, że przeziębienie i grypę wywołują wirusy, a nie bakterie.

Nalewka to przede wszystkim alkohol

Tradycyjnie nalewkę robi się, zalewając garść drobnych bursztynów spirytusem lub wódką i odstawiając ją na kilka dni lub tygodni. Ile substancji z bursztynu faktycznie przechodzi do alkoholu, nikt rzetelnie nie zbadał. Pewne jest natomiast, że w butelce mamy mocny alkohol.

Popularna rada, by przy przeziębieniu „leczyć się”, wypijając 50 ml nalewki przed snem, opiera się wyłącznie na anegdotach – a lepsze samopoczucie rano niczego nie dowodzi, bo przeziębienie i tak mija samo po kilku dniach. Tej rady nie warto powtarzać. Analiza Global Burden of Disease obejmująca 195 krajów wykazała, że alkohol jest jednym z głównych czynników ryzyka zgonów i chorób na świecie, ryzyko zgonu i nowotworów rośnie wraz z ilością wypijanego alkoholu, a poziom spożycia, przy którym szkody zdrowotne są najmniejsze, wynosi zero^[2]. Nie istnieje więc „lecznicza” porcja alkoholu, którą warto pić profilaktycznie.

Także uczucie, że „po kieliszku lepiej się śpi”, jest złudne. Przegląd badań na zdrowych ochotnikach pokazał, że alkohol rzeczywiście skraca czas zasypiania, ale w każdej dawce nasila wybudzenia w drugiej połowie nocy i opóźnia fazę snu REM, a w większych dawkach zmniejsza jej ilość^[3]. A wypoczynek to w przeziębieniu jedna z niewielu rzeczy, które naprawdę pomagają.

Bezpieczeństwo i rozsądne podejście

Nie traktuj nalewki jak leku. Jeśli lubisz domowe nalewki, pij je okazjonalnie i z umiarem – jako alkohol, a nie jako sposób na infekcję.
Alkohol i leki na przeziębienie to złe połączenie. Alkohol może nasilać działanie leków uspokajających i przeciwhistaminowych, a regularne picie jest wymieniane jako czynnik zwiększający ryzyko uszkodzenia wątroby przez paracetamol^[4]. Przed połączeniem alkoholu z jakimkolwiek lekiem przeczytaj ulotkę lub zapytaj farmaceutę.
Dzieci, kobiety w ciąży i karmiące, osoby z chorobami wątroby, po leczeniu uzależnienia i kierowcy w ogóle nie powinni sięgać po nalewki alkoholowe – także w postaci „kilku kropli do herbaty”.
Nacieranie skóry spirytusem nie leczy zapalenia płuc, oskrzeli ani bólów kręgosłupa. Duszność, wysoka gorączka utrzymująca się dłużej niż 2–3 dni, ból w klatce piersiowej czy kaszel z ropną wydzieliną to powody, by pilnie zgłosić się do lekarza.

Bursztyn jest piękną pamiątką znad Bałtyku i ciekawym kawałkiem historii przyrody. Na przeziębienie lepiej jednak sprawdzają się odpoczynek, ciepłe napoje i cierpliwość niż kieliszek nalewki.