Nowotwór, efekt Warburga i kwas dichlorooctowy (DCA) – co wiadomo

W internecie od lat krąży historia o taniej substancji, która rzekomo „przywraca komórkom rakowym oddychanie” i niszczy guzy, a nie trafia do szpitali, bo nie da się jej opatentować. Chodzi o kwas dichlorooctowy (DCA). Poniżej wyjaśniam, na czym polega efekt Warburga, skąd wzięło się zainteresowanie DCA i co wynika z badań na ludziach.

W skrócie

• Efekt Warburga to skłonność wielu komórek nowotworowych do intensywnego rozkładania glukozy do mleczanu nawet wtedy, gdy mają dostęp do tlenu i sprawne mitochondria.
• Duża ilość cukru w diecie szkodzi zdrowiu, ale nie „karmi” wybiórczo guza – organizm i tak utrzymuje stały poziom glukozy we krwi.
• DCA działał przeciwnowotworowo w badaniach na komórkach i zwierzętach, jednak u ludzi przebadano go tylko w kilku małych, wczesnych badaniach klinicznych.
• DCA nie jest zarejestrowanym lekiem przeciwnowotworowym; jego główne działanie niepożądane to uszkodzenie nerwów obwodowych (neuropatia).
• Kupowanie DCA w internecie i leczenie się nim na własną rękę jest niebezpieczne i może opóźnić skuteczne leczenie.

Kim był Otto Warburg i co zauważył

Otto Warburg był niemieckim biochemikiem, laureatem Nagrody Nobla z 1931 roku za badania nad enzymami oddechowymi. W latach 20. XX wieku zauważył, że tkanka nowotworowa zużywa znacznie więcej glukozy niż zdrowa i przerabia ją głównie na kwas mlekowy, czyli na drodze glikolizy, a nie pełnego „spalania” w mitochondriach. Warburg uważał, że przyczyną raka jest uszkodzenie oddychania komórkowego. Ta część jego hipotezy się nie potwierdziła.

Dziś wiadomo, że zjawisko to, nazywane glikolizą tlenową lub efektem Warburga, występuje w wielu nowotworach, ale także w zdrowych, szybko dzielących się komórkach. Według jednej z najczęściej cytowanych prac przeglądowych taki metabolizm pomaga komórce pozyskiwać budulec – nukleotydy, aminokwasy i tłuszcze – potrzebny do tworzenia nowych komórek, a nie tylko energię^[1]. Co ważne, efekt Warburga obserwuje się także w komórkach nowotworowych z w pełni sprawnymi mitochondriami, a jego dokładna funkcja wciąż jest przedmiotem sporów naukowych^[2]. Popularne zdanie, że „komórki rakowe nie oddychają tlenem”, jest więc dużym uproszczeniem.

Czy cukier karmi raka?

Z obserwacji Warburga łatwo wyciągnąć wniosek, że jedzenie cukru „dokarmia” guz. To nie takie proste. Poziom glukozy we krwi jest u zdrowego człowieka utrzymywany w wąskim zakresie, a komórki nowotworowe pobierają ją z krwi niezależnie od tego, czy zjadłeś ciastko, czy kaszę. Odstawienie cukru nie „zagłodzi” nowotworu, a u osób chorych odchudzanie na własną rękę może pogłębić niedożywienie i wyniszczenie (kacheksję), które są częstym problemem w chorobie nowotworowej.

Nie znaczy to, że cukier jest obojętny. W przeglądzie parasolowym metaanaliz w BMJ wysokie spożycie cukru wiązało się z wieloma niekorzystnymi skutkami, głównie metabolicznymi i sercowo-naczyniowymi, a także z kilkoma nowotworami; jakość tych dowodów oceniono jednak przeważnie jako niską^[3]. Autorzy zalecają ograniczenie cukrów dodanych do mniej niż ok. 25 g dziennie i słodzonych napojów do mniej niż jednej porcji tygodniowo^[3]. Nadmiar cukru szkodzi więc pośrednio – przez nadwagę, otyłość i zaburzenia metaboliczne – a nie przez wybiórcze „karmienie” guza.

Skąd wzięło się zainteresowanie DCA

Kwas dichlorooctowy, stosowany jako sól sodowa, był badany od dziesięcioleci jako lek na rzadkie wrodzone choroby mitochondrialne i kwasicę mleczanową. Hamuje on enzym zwany kinazą dehydrogenazy pirogronianowej, przez co „przestawia” metabolizm komórki z glikolizy na utlenianie glukozy w mitochondriach.

W 2007 roku zespół dr. Evangelosa Michelakisa z Uniwersytetu Alberty opisał, że DCA w hodowlach komórek nowotworowych i w modelach zwierzęcych nasilał apoptozę, czyli zaprogramowaną śmierć komórek nowotworowych, i hamował wzrost guzów^[4]. Były to jednak badania przedkliniczne, a wiele obiecujących wyników z laboratorium nie przekłada się na skuteczność u ludzi. Ten sam zespół podał później DCA pięciorgu chorym na glejaka wielopostaciowego; autorzy opisali zmiany w tkance guza i „oznaki skuteczności klinicznej”, ale dawkę ograniczała odwracalna neuropatia obwodowa^[5]. Pięciu pacjentów bez grupy kontrolnej nie pozwala ocenić, czy lek komukolwiek przedłużył życie.

Co pokazały badania na ludziach

Najważniejsze dane pochodzą z badań fazy I, których celem jest sprawdzenie bezpieczeństwa i dawki, a nie skuteczności. W takim badaniu u 24 chorych z zaawansowanymi guzami litymi nie zaobserwowano ani jednego przypadku zmniejszenia się guza; u ośmiu osób choroba przez pewien czas się nie rozwijała, a najczęstszymi działaniami niepożądanymi były zmęczenie, neuropatia i nudności^[6]. Wyraźny problem bezpieczeństwa pokazało badanie z randomizacją u chorych z zespołem mitochondrialnym MELAS: zostało przerwane przed czasem, bo u większości osób przyjmujących DCA pojawiła się lub nasiliła neuropatia obwodowa, a korzyści nie wykazano^[7].

W przeglądzie z 2024 roku autorzy podkreślają, że mimo 50 lat badań przyszłość DCA w leczeniu jest niepewna, rzetelnych badań klinicznych jest niewiele, a duża część publikacji to pojedyncze opisy przypadków^[8]. Zwracają też uwagę, że DCA trafił do klinik medycyny alternatywnej bez odpowiednich badań i bez zgody urzędów rejestrujących leki^[8]. Argument, że lek „jest ukrywany, bo nie da się go opatentować”, nie tłumaczy braku dowodów – badania DCA prowadzą od lat uczelnie i szpitale publiczne, a ich wyniki są dostępne dla każdego.

Dlaczego nie leczyć się DCA na własną rękę

• Brak potwierdzonej skuteczności. Żadne badanie nie wykazało, że DCA wydłuża życie chorych na nowotwory. Nie jest on zarejestrowanym lekiem przeciwnowotworowym w Polsce ani w Unii Europejskiej.
• Realna toksyczność. Uszkodzenie nerwów obwodowych – drętwienie, mrowienie, osłabienie rąk i stóp – było powodem przerwania badania klinicznego^[7]. Badacze opisują też m.in. zmęczenie, wymioty i biegunkę^[6].
• Nieznany skład preparatów. Substancje kupowane przez internet nie przechodzą kontroli jakości – nie wiadomo, co dokładnie zawierają, w jakiej ilości ani czy nie są zanieczyszczone.
• Ryzyko opóźnienia leczenia. Najgroźniejsze jest to, że wiara w „cudowny środek” skłania do odkładania lub przerwania leczenia, które ma udowodnioną skuteczność.
• Interakcje. Nikt nie zna dobrze wpływu DCA przyjmowanego samodzielnie na chemioterapię, radioterapię czy leki celowane.

Jeśli ty lub ktoś bliski choruje na nowotwór i interesuje się terapiami „metabolicznymi”, porozmawiaj o tym otwarcie z onkologiem. Lekarz może sprawdzić, czy prowadzone są badania kliniczne, w których taka terapia jest podawana pod kontrolą. To jedyny bezpieczny sposób sprawdzania nowych metod. Nowotwór wykryty wcześnie często daje się skutecznie leczyć, dlatego warto wykonywać badania przesiewowe zalecane dla twojego wieku i płci.