Ostropest plamisty to jedno z najpopularniejszych ziół „na wątrobę” – sięgają po niego osoby po świętach, po kuracjach lekami czy z podwyższonymi próbami wątrobowymi. Badań nad nim jest rzeczywiście sporo, ale ich wyniki są znacznie skromniejsze, niż obiecują etykiety suplementów. Obok niego w suplementach „na wątrobę” często pojawia się mniszek lekarski.
W skrócie
- Głównym składnikiem aktywnym ostropestu jest sylimaryna – mieszanina związków słabo rozpuszczalnych w wodzie i słabo wchłanianych z przewodu pokarmowego.
- W alkoholowej chorobie wątroby i wirusowym zapaleniu wątroby typu B i C ostropest nie zmniejszał w rzetelnych badaniach śmiertelności ani powikłań.
- W stłuszczeniu wątroby wyniki są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia; podstawą leczenia pozostają dieta, ruch i redukcja masy ciała.
- Sylimaryna jest zwykle dobrze tolerowana, ale może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami.
- Żadne zioło nie „odtruwa” wątroby po alkoholu – jedyną skuteczną ochroną jest jego ograniczenie.
Czym jest ostropest i sylimaryna
Ostropest plamisty (Silybum marianum) to kolczasta roślina z rodziny astrowatych, o purpurowych kwiatach i liściach z białymi, marmurkowymi plamami. Surowcem leczniczym są dojrzałe owoce, potocznie nazywane nasionami. Zawierają one sylimarynę – mieszaninę flawonolignanów, z których najważniejsza jest sylibina. W badaniach laboratoryjnych sylimaryna działa przeciwutleniająco i przeciwzapalnie, ale słabo rozpuszcza się w wodzie, a z przewodu pokarmowego wchłania się w niewielkim stopniu[1]. Dlatego herbatka z ostropestu dostarcza niewiele substancji czynnych, a producenci próbują poprawić wchłanianie, np. łącząc sylibinę z fosfolipidami.
Mielone nasiona ostropestu można dodawać do jedzenia jako źródło błonnika i tłuszczu, ale nie należy traktować ich jako leku.
Wątroba – narząd, który sam się regeneruje
Wątroba metabolizuje składniki pokarmowe, leki i alkohol, wytwarza żółć i białka krwi oraz magazynuje glikogen i niektóre witaminy. Ma też niezwykłą zdolność odbudowy – po usunięciu części narządu potrafi odrosnąć. Ta zdolność ma jednak granice: wieloletnie nadużywanie alkoholu, otyłość, wirusowe zapalenia czy niektóre leki mogą prowadzić do włóknienia i marskości. Sam miąższ wątroby nie boli, dlatego choroby wątroby długo przebiegają bezobjawowo i wykrywa się je często przypadkiem w badaniach krwi lub USG.
Co mówią badania kliniczne
Alkoholowa choroba wątroby i wirusowe zapalenia
Przegląd Cochrane obejmujący 18 badań i ponad tysiąc pacjentów z alkoholową chorobą wątroby lub wirusowym zapaleniem wątroby typu B albo C nie wykazał, by ostropest zmniejszał śmiertelność, częstość powikłań czy zmiany w obrazie mikroskopowym wątroby[2]. Zmniejszenie liczby zgonów z przyczyn wątrobowych widoczne było tylko po uwzględnieniu badań słabej jakości; w badaniach rzetelnych efekt nie był istotny[2]. Autorzy uznali, że korzystne działanie ostropestu w tych chorobach stoi pod znakiem zapytania[2].
W późniejszym badaniu z placebo u 154 osób z przewlekłym zapaleniem wątroby typu C, u których leczenie interferonem się nie powiodło, sylimaryna podawana przez 24 tygodnie w dawkach wyższych niż zwykle stosowane nie obniżyła aktywności enzymów wątrobowych ani ilości wirusa bardziej niż placebo[3]. Zapalenie wątroby typu C leczy się obecnie skutecznie lekami przeciwwirusowymi – ostropest nie jest dla nich alternatywą.
Stłuszczenie wątroby
Bardziej obiecujące są wyniki w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby. Metaanaliza 26 badań z udziałem prawie 2,4 tysiąca pacjentów wykazała, że sylimaryna obniżała aktywność enzymów wątrobowych (ALT i AST), poprawiała wskaźniki stłuszczenia i profil lipidów, a w badaniach z oceną mikroskopową zmniejszała stłuszczenie wątroby[4]. Autorzy podkreślają jednak, że efekty te wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach[4]. Podstawą leczenia stłuszczenia pozostaje zmiana stylu życia: redukcja masy ciała, aktywność fizyczna i ograniczenie alkoholu oraz słodzonych napojów.
Zatrucie muchomorem sromotnikowym
Sylibina podawana dożylnie bywa stosowana w szpitalach przy zatruciach grzybami zawierającymi amanitynę. Przegląd prawie 900 opisanych przypadków z 40 lat wykazał, że pacjenci leczeni sylibiną lub penicyliną częściej przeżywali niż ci, którzy otrzymali wyłącznie leczenie podtrzymujące, ale w przypadkach potwierdzonych laboratoryjnie różnice nie były istotne statystycznie[5]. To leczenie szpitalne – przy podejrzeniu zatrucia grzybami trzeba natychmiast wezwać pomoc, a nie sięgać po suplement.
Wątroba w czasie chemioterapii
Ostropest bywa polecany osobom leczonym chemioterapią. W pilotażowym badaniu u 50 dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną i uszkodzeniem wątroby po chemioterapii ostropest nie zmienił istotnie wyników prób wątrobowych po 28 dniach; po 56 dniach wartości AST były niższe niż w grupie placebo[6]. To zbyt mało, by mówić o skutecznej ochronie wątroby, a w czasie leczenia onkologicznego każdy suplement trzeba uzgodnić z lekarzem prowadzącym.
Bezpieczeństwo i interakcje
Sylimaryna w dawkach stosowanych w badaniach jest zwykle dobrze tolerowana; czasem powoduje nudności, biegunkę lub inne dolegliwości żołądkowo-jelitowe[7]. Ma niewiele interakcji z lekami, ale zaleca się ostrożność przy jednoczesnym stosowaniu leków o wąskim zakresie terapeutycznym, a danych o bezpieczeństwie w ciąży jest za mało[7].
- Unikaj ostropestu przy uczuleniu na rośliny astrowate (np. ambrozję, rumianek, nagietek).
- W ciąży, w czasie karmienia piersią i u dzieci nie stosuj go bez konsultacji z lekarzem.
- Jeśli przyjmujesz leki na stałe – zwłaszcza przeciwzakrzepowe, przeciwpadaczkowe, immunosupresyjne lub onkologiczne – zapytaj lekarza lub farmaceutę.
- Suplement nie zastąpi diagnostyki: przy żółtaczce, ciemnym moczu, odbarwionym stolcu, bólu pod prawym łukiem żebrowym lub nieprawidłowych próbach wątrobowych zgłoś się do lekarza.
- Ostropest nie chroni przed skutkami nadmiaru alkoholu. Wątrobie najbardziej pomagają umiar w piciu, zdrowa masa ciała i szczepienie przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B.
