Shatavari, czyli szparag groniasty (Asparagus racemosus), to jedno z najważniejszych ziół ajurwedy, tradycyjnie polecane kobietom – od okresu dojrzewania po menopauzę. Coraz więcej badań klinicznych sprawdza te tradycyjne zastosowania, ale wciąż są to głównie niewielkie, wstępne prace.
W skrócie
- Shatavari to inna roślina niż szparagi jadane w kuchni; stosuje się jej korzeń.
- Najdłużej badane jest działanie wspierające laktację – pojedyncze badania są obiecujące, ale ogólna jakość dowodów dla ziół mlekopędnych jest niska.
- Kilka małych badań z Indii sugeruje łagodzenie objawów menopauzy i poprawę libido, ale wymagają potwierdzenia w większych, niezależnych badaniach.
- Doniesienia o działaniu przeciwnowotworowym pochodzą z badań na komórkach – nie ma dowodów, że shatavari leczy raka piersi.
- Bezpieczeństwo przy długim stosowaniu, w ciąży i przy chorobach hormonozależnych nie zostało dobrze zbadane.
Czym jest shatavari
Szparag groniasty to pnącze rosnące w Indiach, Nepalu i na Sri Lance. Jego bulwiaste korzenie zawierają saponiny steroidowe (m.in. szatawaryny), flawonoidy, polisacharydy i śluzy. Mimo podobnej nazwy jest to inna roślina niż szparag lekarski znany z kuchni[1]. Część związków z korzenia ma charakter fitoestrogenów, czyli substancji roślinnych, które mogą słabo oddziaływać na receptory estrogenowe. Stąd tradycyjne stosowanie przy dolegliwościach związanych z gospodarką hormonalną kobiet. Nie oznacza to jednak, że shatavari „reguluje hormony” w przewidywalny sposób – takie hasła z opisów suplementów nie mają solidnego oparcia w badaniach.
Laktacja
W Indiach shatavari od dawna stosuje się jako środek mlekopędny i figuruje w oficjalnej farmakopei ajurwedyjskiej w tym wskazaniu[1]. Wyniki badań są jednak niejednoznaczne, a w części z nich zioło podawano w mieszankach z innymi roślinami[1]. Przegląd Cochrane 41 badań nad środkami zwiększającymi ilość pokarmu, w tym ziołowymi (m.in. shatavari, kozieradką i koprem włoskim), ocenił pewność dowodów jako niską lub bardzo niską; środki naturalne mogą nieco zwiększać ilość mleka i przyrost masy niemowląt, ale wielkość tego efektu jest bardzo niepewna[2].
W nowszym badaniu z placebo, obejmującym 120 kobiet tuż po porodzie, ekstrakt z korzenia shatavari (300 mg dziennie – wartość z badania, nie zalecenie) wiązał się z większą ilością pokarmu po 72 godzinach i większym zadowoleniem matek z karmienia, bez działań niepożądanych[3]. To zachęcający, ale krótki i pojedynczy wynik. Najważniejsze przy problemach z laktacją pozostają częste przystawianie dziecka, prawidłowa technika ssania i pomoc doradczyni laktacyjnej – żaden środek mlekopędny tego nie zastąpi[1].
Menopauza, cykl i libido
W ostatnich latach w Indiach przeprowadzono kilka niewielkich badań z placebo u kobiet w okresie okołomenopauzalnym. W badaniu z udziałem 70 kobiet preparat z shatavari zmniejszał uderzenia gorąca, nocne poty, bezsenność, niepokój i suchość pochwy oraz poprawiał jakość życia w porównaniu z placebo[4]. W innym, 8-tygodniowym badaniu ekstrakt z korzenia łagodził objawy mierzone skalą menopauzalną i stres, w tym uderzenia gorąca[5]. Jedno z badań na podobny temat, opublikowane w 2025 roku, zostało później wycofane z czasopisma, co dobrze pokazuje, że do tych wyników trzeba podchodzić ostrożnie.
U 70 kobiet z obniżonym libido 8-tygodniowe przyjmowanie ekstraktu z shatavari poprawiało wskaźnik funkcji seksualnych bardziej niż placebo, zwłaszcza w zakresie nawilżenia pochwy[6]. Z kolei w małym badaniu u 20 kobiet po menopauzie zaobserwowano niewielką poprawę siły uścisku dłoni, ale bez wpływu na markery przebudowy kości[7].
Wspólnymi słabościami tych prac są mała liczba uczestniczek, krótki czas obserwacji i brak powtórzeń w niezależnych ośrodkach. Nie ma też dobrych badań klinicznych potwierdzających, że shatavari reguluje cykl miesiączkowy, łagodzi zespół napięcia przedmiesiączkowego, zwiększa płodność czy pomaga przy zespole policystycznych jajników – te zastosowania opierają się głównie na tradycji i badaniach na zwierzętach. Przy niepłodności czy nieregularnych miesiączkach potrzebna jest diagnostyka u ginekologa.
Rak piersi i odporność – badania laboratoryjne
Często cytowane doniesienie o shatavari jako „potencjalnym leku na raka piersi” pochodzi z badania na hodowli komórek nowotworowych, uzupełnionego o symulacje komputerowe: ekstrakty hamowały namnażanie komórek, a jeden ze związków (rutyna) wiązał się w modelu z receptorem estrogenowym α[8]. To bardzo wstępny etap badań, który nie mówi nic o działaniu u ludzi. Podobnie wyniki dotyczące pobudzania odporności pochodzą z badań na zwierzętach. Shatavari nie zastępuje leczenia nowotworów i nie należy jej przyjmować w trakcie terapii onkologicznej bez zgody lekarza prowadzącego.
Bezpieczeństwo i przeciwwskazania
W małych badaniach klinicznych nie obserwowano istotnych działań niepożądanych u matek ani karmionych dzieci, ale bezpieczeństwo shatavari nie zostało rzetelnie zbadane[1]. Skład suplementów bywa też różny od deklarowanego, więc wyniki uzyskane dla jednego preparatu nie muszą dotyczyć innego[1]. Ostrożność zachowaj zwłaszcza w tych sytuacjach:
- Ciąża – brak danych o bezpieczeństwie; lepiej unikać.
- Karmienie piersią – stosuj tylko po konsultacji z lekarzem lub doradczynią laktacyjną.
- Choroby hormonozależne (rak piersi, macicy lub jajnika, endometrioza, mięśniaki) – ze względu na fitoestrogeny przed użyciem porozmawiaj z lekarzem.
- Alergia na szparagi lub inne rośliny z rodziny szparagowatych.
- Leki – przy stałym przyjmowaniu leków, np. moczopędnych, przeciwcukrzycowych lub hormonalnych, zapytaj lekarza lub farmaceutę o możliwe interakcje.
- Dzieci – brak badań, nie stosować.
